OudWeb

2012-02-10T10:51:00.004+01:00

IK BEN HET GRAF VAN ......

In de zevende eeuw vC liet de Etruskische aristocratie voor hun 'eeuwige' rust grootse graven uithakken of bouwen: tumulus-graven omdat de graven waren voorzien van een tumulus (grafheuvel).
Naast deze rijke en machtige aristocratie ontstond in de zesde eeuw vC ook een 'middenstand' van handelaren en waarschijnlijk ook kunstenaars. Ze hadden 'geld' genoeg voor een familiegraf. Niet zo'n enorm groot familiegraf met tumulus - dat vaak ook van binnen prachtig gedecoreerd was - zoals de aristocratie eerder placht te laten maken, maar graven van bescheidener afmetingen: keurig netjes naast elkaar gebouwd of uitgehakt.

Gepland als een keurig modern nieuwbouwwijkje liggen deze Etruskische familiegraven van de 'middenstand' aan rechte straten die elkaar loodrecht kruisen.

Boven de grafingang staat in het Etruskisch vol trots (het graf spreekt): "ik ben het graf van" en dan volgt de familienaam.
In de necropolis van Cerveteri en in de necropolis Crocifisso del Tufo bij Orvieto zijn de veranderingen in de zesde-eeuwse (vC) Etruskische maatschappij - de opkomst van de 'middenstand' - goed te zien.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de prachtige dubbeltentoonstelling Etrusken, klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

2012-02-08T09:48:00.003+01:00

MIJMERINGEN bij een MOZAÏEK - deel 2

Voor deel 1, klik HIER.

Zoë was de dochter van keizer Constantijn VIII en toen haar vader, die zijn hele leven weinig anders had gedaan dan gokken, jagen en het bijwonen van allerlei theater-vermaak, in 1028 overleed, had hij haar nog net op de valreep als rechtmatige opvolgster aangewezen.

De keizer had tevens een echtgenoot voor zijn toen al vijftig-jarige dochter uitgezocht: de 61-jarige Romanus, die wel tot dit huwelijk gedwongen moest worden. Romanus nam al snel een maitresse, en Zoë? Ook zij nam een minnaar, veel jonger dan zijzelf!

In 1034 verdronk Romanus in het paleis-bad. Was het een ongeluk of moord? De volgende dag was Zoë al met haar minnaar Michaël getrouwd! Een jonger familielid van de nieuwe keizer, Michaël Kalaphates, werd door Zoë als zoon geadopteerd en als kroonprins erkend. Toen Zoë's echtgenoot in 1041 stierf, werd deze geadopteerde zoon Michaël Kalaphates keizer. Nog geen half jaar later voelde deze Michaël zich al zo sterk in de keizerlijke schoenen staan, dat hij Zoë dwong zich maar in een klooster terug te trekken, zodat hij alleen kon heersen. Waarschijnlijk heeft hij toen opdracht gegeven Zoë's hoofd in het mozaïek te verwijderen.
Men begon er mee, maar de gebeurtenissen haalden de mozaïekleggers in!
Het volk van Constantinopel was furieus en kwam in opstand: hun geliefde keizerin verdreven uit het paleis naar een klooster? Dat kon niet en dat mocht niet! Het volk handelde en binnen drie dagen zat Zoë samen met haar iets jongere zus Theodora weer op de troon en werd Michaël blind gemaakt en verbannen.

Beide zussen kwamen er al snel achter dat een krachtdadige man nodig was om het rijk te leiden. Theodora was non en weigerde natuurlijk te huwen, dus Zoë koos dan maar weer een echtgenoot: de rijke Constantijn Monomachus.

Op 12 juni 1042 kroonde Zoë haar nieuwe echtgenoot in de Hagia Sophia tot keizer en het keizershoofd en -naam op het mozaïek werd voor de derde keer aangepast!

Acht jaar later stierf de 72-jarige Zoë, die door ooggetuigen werd beschreven als een imponerende en knappe persoonlijkheid met goudgele haren en een prachtige, bijna witte huid; al was ze op leeftijd ze leek een jonge vrouw en had geen enkele rimpel!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2012-02-06T11:58:00.004+01:00

NATUUR & STEEN

Met dit schitterende, maar wel koude weer kunnen we het niet nalaten in tijd verder te kijken, naar de lente. En dat doen we in de tuinen van St. Martin de Boscherville (Normandië, Frankrijk).
Toen we er jaren geleden waren, was men druk doende de tuinen aan te leggen.
Genieten: dat prille groen & een juweel van een romaanse kloosterkerk (twaalfde eeuw), verleden & toekomst schitterend verweven.

In de kloosterkerk kwamen we bij de vieringpijler een kapiteel tegen met een bijzondere afbeelding. Vier concentrische cirkels met acht radialen, zo kan misschien de droge beschrijving luiden. Voor ons was dit een oud, een romaans WEB!
De natuur in steen vastgelegd door een creatieve twaalfde-eeuwse beeldhouwer.

Eenmaal buiten zagen we hoe de tuin werd aangelegd direct achter de kloosterkerk. Buxus-lijnen deelden de rechthoekige plantsoenen. Kleine boompjes werden geplant en met water begoten. De absis van de kloosterkerk is versierd met blinde bogen die op zuilen met kapiteel rusten.

Eén van die kapitelen laat een menselijk gezicht zien met spitse oren. Uit de mond komen stengels en zijn hoofd is omgeven met bladeren: een Groene Man.
We zijn ze al vaker tegen gekomen.
Maar nergens keek zo'n romaans stenen groen mens zó direct naar het levende groen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2012-02-03T11:02:00.005+01:00

Nieuwtje:

De huidige tentoonstelling in de Hermitage, Amsterdam over de Vlaamse schilders Rubens, Van Dyck & Jordaens is met drie maanden verlengd tot en met 15 juni 2012.
De tentoonstelling, positief door pers en publiek ontvangen, toont een magistraal overzicht van 75 schilderijen en circa 20 tekeningen, waaronder talrijke meesterwerken van de grote drie van de Antwerpse school, aldus het persbericht.

2012-01-27T11:46:00.002+01:00

MIJMERINGEN bij een MOZAÏEK

In Istanbul bezoeken we graag de Hagia Sophia. Gebouwd door keizer Justinianus in de zesde eeuw is deze kerk het grootste en meest invloedrijke bouwwerk geweest van de Byzantijnen. Ook de veel latere Ottomaanse architecten werden er door geïnspireerd en probeerden deze kerk te imiteren.

De eerste verdieping van deze Byzantijnse kerk was hoofdzakelijk voor vrouwen bestemd. Alleen het meest zuidoostelijke deel werd gebruikt door de keizerlijke familie. Hier zijn dan ook in mozaïeksteentjes twee keizerparen afgebeeld.

Tegen een gouden achtergrond staan de keizer en de keizerin aan weerszijden van de zegenende Christus-figuur, gezeten op een prachtig versierde troon. Beiden zijn in vol ornaat weergegeven; het keizerlijk paar staat letterlijk 'stijf' van de decoraties op hun kleding. Behalve kunstig borduurwerk met goud- en zilverdraad zijn veel edelstenen, parels en kleine medaillons van email aan hun kleding bevestigd en vanaf hun kronen hangen lange parelsnoeren langs hun oren. Boven de beide keizerlijke hoofden staat in het Grieks hun naam: keizer Constantijn IX Monomachos (1042-1055) en keizerin "de zeer vrome" Zoë.

De keizer heeft in zijn handen een buidel met goud, de traditionele geldelijke bijdrage van het paar aan de kerk. Zij houdt een boekrol in haar handen met de naam van haar echtgenoot. Je zou zo zeggen een prachtig, elfde-eeuws Byzantijns mozaïek.

Maar lijkt er niet geknoeid met de letters boven het hoofd van de keizer en op de boekrol? En met de hoofden van de keizer en de keizerin? Wat is het verhaal achter dit mozaïek?
Volgende week de rest van het verhaal!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2012-01-25T09:16:00.004+01:00

DOOD & LEVEN

Door de grote zorg die de Etrusken besteedden aan de overledene, leren wij nu de eens levende Etrusk kennen. Het klinkt paradoxaal, toch is het heel logisch. Paleizen, huizen en ook tempels waren voor het grootste deel van vergankelijk materiaal gebouwd. Steden lagen vaak op strategische locaties, die eeuwen lang - ook toen bij wijze van spreken de Etruskische nederzetting al tot stof was vergaan - in de Romeinse en middeleeuwse perioden bewoond bleven; soms tot op de dag van vandaag. Dat maakt archeologisch onderzoek lastig.

Juist door de zorg die de Etrusken besteedden aan het leven na de dood hakten zij graven uit in de rotsen, gaven de dode grafgiften mee en beschilderden de grafmuren met scènes uit het dagelijks leven. Grafruimten in de vorm van een woonkamer of hut (zoals hierboven, Cerveteri, zevende eeuw vC) echoën de woonomgeving van de levenden. Ook de status van de dode en zijn familie werden in grafvorm en -grootte geëtaleerd.

Veel informatie geven graven en de opgegraven objecten. Niet alleen over de betrokken elite, maar ook over de gewoonten, de boeren, de handelaren, de handwerkslieden, de bedienden en de slaven. Middeleeuwse wonderverhalen of onze reclame-uitingen willen iets - of het nu wel of niet reëel is - aanprijzen. Ze doen dat met herkenbare vormen, woorden, symbolen en beelden die de mensen aanspreken voor wie die verhalen of de reclame bedoeld is. Zo ook met de vondsten uit het verleden. Etruskische spiegels kunnen iets vertelen over de godenwereld, maar ook heel praktisch geven ze letterlijk weer hoe die spiegels werden gebruikt en hoe de Etrusken zich opmaakten.

De askisten geven misschien de tocht naar de onderwereld weer, maar praktisch laten ze karren zien die de Etrusken gebruikten en die diepe karresporen nalieten in de tufstenen wegen (Cerveteri).

De aanliggende vrouw op haar sarcofaag of askist mag dan deelgenoot zijn van een imaginair hiernamaals-banket, praktisch geeft ze aan welke kleren ze droeg, hoe ze haar sieraden en haar drapeerde,.....

hoe ze zich koelte toewuifde met een prachtige waaier ......
Inderdaad, door de grote zorg die de Etrusken besteedden aan de overledene, leren wij nu de eens levende Etrusk kennen.....

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

Voor onze Etrusken-lezing in Lochem, klik hier.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

2012-01-17T11:43:00.004+01:00

HELD op KRUIKEN

Afgelopen vrijdag hebben we een Etruskische spiegel bekeken waarop de Trojaanse koningszoon Paris kennis maakte met de bloedmooie Helena. Ontvoering, oorlog, belegering van Troje, moord en doodslag waren het gevolg. De beroemde Trojaanse oorlog.Toen na tien jaar Troje door de Grieken werd ingenomen zag Menelaos zijn ontrouwe echtgenote Helena weer terug.

Op een Etruskische spiegel in Londen zien we hoe Menelaos na de inname van Troje maar aan één ding denkt: wraak. Hij wil Helena doden. Maar de naakte Helena - nog steeds erg mooi - heeft haar heil gezocht bij het beeld van de godin Athena én Menelaos' rechterarm en -hand met zwaard wordt door een godin tegen gehouden. Op de achtergrond kijkt Turan (Aphrodite, Venus) toe, de godin die eigenlijk aan het begin van alle narigheid stond.

Deze spiegel laat verder nog iets van de Etruskische humor zien. Onderop de spiegel - bij het handvat - is de ook bij de Etrusken zeer populaire held Hercle (Herakles, Hercules) te zien. Hier zit hij naakt op een vlot terwijl hij zijn attributen, knots en boog, in de lucht zwaait. Het vlot bestaat uit kruiken, waarop planken zijn vastgebonden. Behalve aan de knots is Herakles altijd te herkennen aan de leeuwehuid, herinnering aan zijn eerste heldendaad: het doden van een roofzuchtige en uiterst gevaarlijke leeuw. Meestal draagt de held het als een soort cape. Hier heeft de graveur de leeuwehuid op een bijzondere wijze gebruikt: het is geknoopt tussen twee staande stokken om dienst te doen als een eenvoudig zeil. De uiteinden, twee leeuweklauwen, wapperen duidelijk zichtbaar in de wind.

Hoewel wij zeer goed op de hoogte zijn van Herakles' heldendaden, die vaak zijn verteld en afgebeeld, is er geen die direct verwijst naar een reis op een amforen-vlot. Is het dan misschien een weergave van een tot nu toe onbekende Etruskische sage? We weten het niet, maar hoe het ook zij, de Etruskische graveur heeft bijna grappig de bij uitstek mannelijke held Herakles weergegeven als een opgetogen kind dat spelevaart op een vlot met een elementair zeiltje, zelf gemaakt met dat wat hij altijd bij de hand heeft: zijn leeuwehuid.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.
Voor onze Etrusken-lezing in Lochem, klik hier.

2012-01-16T20:27:00.002+01:00

MOTECHT

In de klassieke mythen komt koning Midas voor, de koning van de Phrygiërs die dom genoeg in een muziekwedstrijd de god Apollo niet de eerste prijs gaf. Voor straf werd zijn domheid zichtbaar doordat zijn oren uitgroeiden tot ezelsoren.
Archeologen hebben in de afgelopen eeuw Phrygië en de Phrygiërs weer op de kaart gezet in West-Turkije. Hun hoofdstad Gordion werd opgegraven en koninklijke grafheuvels onderzocht. De mythische domme koning Midas bleek veel historischer te zijn dan men vroeger dacht en hij zou iets na 700 vC zijn gestorven. Het paleiscomplex van Gordion werd al voor een deel blootgelegd en een van de fascinerendste vondsten is het bijna vierkante (ongeveer 10m) vloermozaïek dat een van de paleisruimten bedekte.

Verschillende geometrische (schaakbord-, zigzag, ruit) patronen gemaakt met zwarte, witte en rossige kiezelstenen liggen lukraak verspreid op de grond. Een soort chaos heerst er op de paleisvloer! Dit kiezelmozaïek behoort tot de oudste die archeologen tot nu toe hebben gevonden in het oostelijk Middellandse Zeegebied en wordt gedateerd aan het eind van de achtste of begin zevende eeuw vC. Juist in de periode dat Midas mogelijk als koning in dit paleis woonde. Zou Midas over dit vloermozaïek hebben gelopen? Was hijzelf de opdrachtgever?

Stel dat Midas inderdaad de inventieve bedenker was van deze stenen vloerbedekking, dan was hij dus niet zó dom als mythen hem maken. Want dit kiezelmozaïek is wel een van oudste motvrije én slijtvaste kamerbrede en gedecoreerde "tapijten" die we kennen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2012-01-13T11:56:00.003+01:00

DE MOOISTE

IJdelheid kent geen tijd. Ook vóór onze jaartelling gebruikten de Etrusken al spiegels. Het waren geen spiegels van glas, maar van brons. De spiegelende kant werd glimmend en glanzend gepoetst, terwijl naar de smaak van de eigenaar in de achterkant afbeeldingen van goden, godinnen en helden werden gegraveerd. Juist hierdoor weten wij ruim 2300 jaar later welke hemelbewoners en welke scènes uit verhalen vol goddelijke en menselijke hartstocht populair waren bij de Etrusken.

Deze bronzen spiegel uit de collectie van het Allard Pierson Museum te Amsterdam had oorspronkelijk een handvat van hout of ivoor, maar deze is verloren gegaan. Voor archeologen van nu zijn vooral de gegraveerde afbeeldingen op de achterkant van groot belang. Hieruit valt te destileren welke verhalen de Etrusken kenden en blijkbaar ook leuk genoeg vonden om constant aan herinnerd te worden. Op deze spiegel: de ellende die de Trojaanse oorlog heet.
De Trojaanse koningszoon Paris moest de mooiste van drie godinnen kiezen. Aphrodite (Venus, Etruskische Turan) beloofde hem de mooiste vrouw ter wereld als hij haar als Mooiste Godin zou aanwijzen. Dat gebeurde. Op de spiegel nu de volgende scène: Aphrodite introduceert Helena aan Paris.

Paris (links) is naakt weergegeven terwijl Aphrodite (rechts) een lang gewaad draagt, een mooi diadeem in het haar, oorbellen en een kralenketting om haar hals.

Dezelfde kralenketting draagt ook Helena, die langwerpige oorbellen draagt. Helena is naakt zodat Paris direct kan zien dat het hier echt om de mooiste vrouw ter wereld gaat.

Helena kijkt een beetje sip. Is ze een beetje beduusd van de aandacht? In ieder geval legt ze haar linkerhand op het rechterbeen van haar echtgenoot Menelaos. Zoekt ze bescherming bij hem?

We weten hoe het verhaal verder afloopt. Paris ontvoerde Helena of - volgens andere bronnen - Helena liet zich graag ontvoeren door die knappe jonge koningszoon. Hoe dan ook het resultaat was een tienjarige militaire treffen: de Trojaanse oorlog.

Volgende week de volgende ontmoeting tussen Menelaos en Helena, tien jaar later .......

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

En meer Etrusken op ons web-log!

Onze Etrusken-lezing in Lochem op 31 januari.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

2012-01-11T22:11:00.001+01:00

Meer informatie, klik hier.

2012-01-10T10:13:00.003+01:00

SPORTIEF PAKJE

Aan de Moezel lagen prachtige villa's van welgestelde Romeinen. In midden negentiende eeuw vond men in Nennig resten van zo'n grootse villa: eigen badgebouwen, overdekte wandelgangen, zuilengalerijen, aparte gastenverblijven etc.

De vloer van de belangrijkste ruimte in het gebouw was belegd met een ruim 10 bij 15 meter groot mozaïek. Geheel verdeeld in geometrische patronen waren er oorsponkelijk acht grotere figuratieve velden. Hierin liet de huiseigenaar scenes uit de "arena" neerleggen. Bezocht hij graag het amfitheater? Verdiende hij soms goed geld met deze "spelen"?

We zien hoe in de derde eeuw muziek van waterorgel en trompet de wedstrijden opvrolijkte, hoe gladiatoren elkaar of dieren te lijf gingen.
Vechtende gladiatoren hebben we veel vaker afgebeeld gezien in de mediterrane wereld, maar hier - op deze winterse druilerige regendag in Nennig - zagen we hoe blijkbaar ook Romeinse arena-vechters zich aanpasten aan het koudere klimaat. .....

Gladiatoren streden zoals gebruikelijk bijna naakt, maar deze twee - de een gewapend met stok, de ander met zweep - dragen hooggesloten en been-bedekkende kleding; ze lijken wel op onze hedendaagse sporters in van die modieuze "design" sportpakken!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2012-01-01T12:23:00.005+01:00

De koning van India sprak tot zijn wijze filosoof: 'Vertel me een verhaal waaruit blijkt dat vriendschap en vertrouwen tussen mensen van verschillende kom-af voor iedereen profijtelijk is.'
'Inderdaad,' antwoordde de filosoof, 'vriendschap is een waardevol goed zoals blijkt uit het verhaal van de duif, de muis, de kraai, de schildpad en de gazelle.'
'Vertel!' beval de koning.

In een dichtbegroeid bos zat eens de nieuwsgierige kraai Ibn al-Aagje op een tak te dromen toen hij een jager aan zag komen. Dat de jager weinig goeds in de zin had was hem wel duidelijk; een valse lach sierde zijn boeventronie en hij droeg vangnetten op zijn schouders.
'Die jager is niet voor niets hier in het bos gekomen. Maar komt hij om mij kwaad te berokkenen of een ander dier? We zullen het afwachten,' dacht Ibn al-Aagje bij zichzelf.

De jager spande zijn net, gooide er graankorrels in en verschool zich achter een boom. Geklap van vleugels kondigde de komst van duiven aan. Ze zagen de graankorrels maar niet het vangnet en vlogen zo hun ondergang tegemoet. Toen de duiven in de gaten kregen dat ze gevangen waren, brak er wilde paniek uit.
Ieder probeerde een andere kant uit te fladderen tot hun leider - die vanwege zijn mooie heldere halsveren Kraagje werd genoemd - het woord nam en alle duiven beval eensgezind te zijn en samen één kant op te vliegen.
Ibn al-Aagje zag vol verbazing vanaf zijn tak hoe de duiven gehoorzaamden en mét net en al wegvlogen. De jager sprong te voorschijn, rende zo snel mogelijk achter de duiven aan tot hij niet meer kon en amechtig hijgend de achtervolging moest staken.
In de lucht volgde Ibn al-Aagje de duiven op een afstandje omdat hij graag de afloop van deze reddingsvlucht wilde gadeslaan.
Kraagje beval zijn duiven rustig in een boomrijk gebied te landen en riep toen hard: 'Zirak, Zirak, kom me helpen.'
'Wie is daar?' vroeg de muis Zirak uit één van zijn vele holletjes die hij in het bos had gegraven om zijn eventuele vijanden te misleiden. In één oogopslag had Zirak - die niet voor niets de bijnaam de Slimme had - de situatie door en begon het net voor zijn vriend Kraagje door te knagen. Maar Kraagje wilde als een kapitein op een schip pas als laatste bevrijd worden.

'Want als je het net eerst aan mijn kant doorkauwt, ben ik bang dat je geen fut meer hebt de anderen te bevrijden. Maar als ik - jouw vriend - pas als laatste aan de beurt ben, zal je alles op alles zetten om alle duiven te bevrijden,' redeneerde Kraagje.
Zirak knaagde en knaagde en knaagde .... en uiteindelijk waren alle duiven vrij. Dankbaar namen ze afscheid van Zirak.

Ibn al-Aagje had dit allemaal met verbazing bekeken en verlangde hevig naar een vriendschap zoals die tussen Kraagje en Zirak. Hij vloog naar het holletje waarin hij Zirak had zien verdwijnen en schreeuwde zo hard hij kon: 'Zirak, Zirak, rrrrrak!'
De muis herkende deze stem niet en kwam niet tevoorschijn, maar vroeg: 'Wie wil me spreken?'
'Ik,' zei de kraai en voegde er direct aan toe, 'ik wil graag vriendje met je worden!'
'Ja, ja, dát heb ik meer gehoord,' schampte Zirak, 'een kraai en een muis vrienden! Je hebt me zeker voor vanavond op je menu gezet!'
Ibn al-Aagje begreep de argwaan en probeerde Zirak uit te leggen dat hij alleen vriendschap nastreefde; immers vriendschap is iets veel groters dan eenmalig een miezerig muizehapje voor het avondeten. Na veel heen-en-weer gepraat raakte Zirak overtuigd van Ibn al-Aagje's goede bedoelingen.
Ze bleven bij elkaar wonen - Zirak in zijn hol tussen de boomwortels en kraai ín de boom - en elke dag werd hun vriendschap warmer. Maar omdat het voorjaar werd en steeds meer luidruchtige mensen de bossen onveilig maakten, besloten de vrienden hun bomen te verlaten en hun heil elders te zoeken.
'Ik weet een prachtig gebied waar mijn oude vriendin Schildpad leeft, laat ons daar naar toe gaan!' stelde Ibn al-Aagje voor.
'Maar hoe kan ik dat eind overbruggen?' vroeg Zirak.

'Geen probleem,' antwoordde de kraai, pakte de muis bij zijn staart en vloog hem naar rustiger oorden. Na de eerste schrik genoot Zirak van zijn luchtdoop en zag de wereld zoals hij die nog nooit gezien had: bomen wuivend in de wind, vogels in de lucht en wolken als katoenpluizen zo licht.
Na enkele uren landde kraai bij een klein meertje. Schildpad die een maf vliegbeest in de lucht zag - zouden fabeldieren dan toch écht bestaan ? - was angstig in het water gedoken, maar op het vertrouwde stemgeluid van Ibn al-Aagje stak ze haar kop boven de waterspiegel uit en vol vreugde begroette ze haar vriend.
'Jouw vriend is ook mijn vriend,' zei ze toen de kraai zijn verhaal had verteld. Schildpad ompootte de muis met zo'n enthousiasme dat Zirak zich amper staande kon houden.

Zó begon hun leven in harmonie en saamhorigheid. Niemand verstoorde hun rust en ze vertelden elkaar prachtige verhalen over vroeger en over de verre, boze wereld.
Op een dag hoorden ze een onbekend gehijg. Schildpad dook in het water, Zirak sprong zijn hol in en Ibn al-Aagje vloog naar zijn loer-tak. Hij zag een verrukkelijk mooie, jonge gazelle aan komen rennen alsof de duivel haar op de hoeven zat. Maar van de achtervolger was geen spoor te bekennen. Dus toen de gazelle hijgend in haast probeerde wat water te drinken, zei de kraai dat ze nergens bang voor hoefde te zijn want er was hier niemand meer die haar kwaad zou berokkenen. Toen ze wat gedronken had en tot rust gekomen was, stelden de drie vrienden zich aan de gazelle voor. Op haar beurt vertelde de gazelle dat ze Grazia - voor jullie: Grasje! - heette en dat ze op de vlucht was voor een gemene jagersbende.
'Over dat soort mensen hoef je je hier niet bezorgd te maken,' vertelde Schildpad, 'ik heb dat kanalje gelukkig hier nog nooit gezien.'

En zo leefden de vier vrienden vreedzaam met elkaar. Elke dag deelden ze hun maaltijd en vertelden elkaar de mooiste verhalen en dierenfabels.
Eens was Grasje niet op de afgesproken tijd aanwezig en toen ze er na een uur nog niet was, maakten de drie vrienden zich grote zorgen. Ibn al-Aagje vloog uit om poolshoogte te gaan nemen.
Na enkele vliegmijlen zag hij Grasje op de grond liggen verstrikt in een jagersnet. De kraai sprak haar moed in en zei dat hij direct Zirak zou halen om het net door te knagen. Toen Ibn al-Aagje zijn vrienden op de hoogte had gebracht, haastten zij zich alle drie naar onfortuinlijke Grasje. Toen Schildpad hijgend en kuchend op de plaats des onheils aankwam, was Grasje al bijna bevrijd.
'Je had beter niet kunnen komen,' zei de gazelle, 'want stel je voor dat de jager onverwacht terugkomt als ik bevrijd ben: Ibn al-Aagje kan wegvliegen, Zirak kan zó tussen de boomwortels een hol vinden en ik kan wegrennen. Maar jij bent een stuk langzamer en de jager zou jou wel eens kunnen pakken.'
'Lieve Grasje,' antwoordde Schildpad, 'weet wel dat het leven weinig voorstelt als je gescheiden bent van je vrienden en je niet weet wat hen overkomt!'

Schildpad had nog maar net zijn laatste woord gesproken of de jager kwam eraan. Grasje had - helaas - profetische woorden gesproken: Schildpad werd gepakt en door de jager op een stok vastgebonden. De jager die verbaasd was dat het lekkere gazelle-hapje zich had weten te bevrijden, nam nu maar genoegen met een soepschildpad.
De drie vrienden bleven niet bij de pakken neerzitten en Zirak stelde een snelle redding voor.
'Grasje, ga jij op het pad dat de jager neemt op de grond liggen en doe alsof je gewond bent. Ibn al-Aagje gaat op je zitten en doet alsof hij aast. De jager zal Grasje mee naar huis willen nemen. Hij zal zijn stok met de gebonden Schildpad even neerleggen en als hij bij jou komt, Grasje, ga direct op je poten staan en vlucht weg. Niet té snel, want de jager moet achter je aan gaan rennen. Ren zo ver als je kan, weg van de plaats waar Schildpad ligt. Intussen zal ik de touwen doorknagen en wegvluchten met Schildpad,' aldus de slimme muis.
Iedereen vond het een fantastisch plan en alles verliep uitstekend.

Toen de jager de gazelle niet kon pakken, ging hij teleurgesteld terug naar zijn eerdere buit. Maar op de plek aangekomen waar hij de schildpad had achtergelaten vond hij slechts raffelige touwen.
'Eerst de gazelle, nu ook nog de schildpad verdwenen! Dat is werk van geesten, van djinns, van tovenaars!' dacht de jager en rende in paniek het bos uit. Sindsdien durfde niemand nog in dat gebied te jagen of te verpozen!

'En de vier vrienden leefden nog lang en gelukkig,' eindigde de filosoof.

De koning vond het een mooi verhaal en glom van genoegen; het smaakte naar meer .......

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Dit is slechts één van de vele, verrukkelijke verhalen uit Het Boek van Kalila & Dimna. In onze presentaties laten wij U graag nader kennis maken met de vriendelijke woestijnvos Kalila en zijn broer Dimna, die alles naar zijn hand wil zetten, iedereen probeert te manipuleren en constant op eigen gewin uit is.
Laat U verrassen door de verhalen uit Kalila & Dimna en door de schitterende miniaturen uit dertiende- en veertiende-eeuwse Perzische en Arabische handschriften.

De vorstenspiegel Kalila & Dimna was oorspronkelijk in het Sanskrit geschreven en op bevel van de Sassanidische koning Chosroës in het Pehlevi vertaald. Ibn al-Muqaffa vertaalde (en bewerkte) deze tekst in het Arabisch. Vooral via deze en latere Arabische en Perzische bewerkingen kreeg Het Boek van Kalila & Dimna een zeer grote verspreiding. Overal werd het boek populair en verschenen er talrijke bewerkingen en vertalingen: van het Syrisch tot het IJslands, van het Hebreeuws tot het Turks, van het zeventiende-eeuwse Nederlands tot het modern Perzisch ....
We hebben ons enigszins door de Arabische tekst laten leiden. Bij het tekenen werden we geïnspireerd door miniaturen uit Perzische en Mamlukse handschriften en vijftiende-eeuwse houtsnedes.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-12-29T10:16:00.004+01:00

2012

In het huis van een zekere Apuleius in Ostia ligt dit zwart-wit vloermozaïek met middenin een onheil-afwerend Medusa-hoofd.
Toepasselijk voor de komende 'overgang':

moge 2012 voor U
een goed jaar zijn

conens & van wiechen
Annet van Wiechen
www.OudWeb.nl

Voor Ruuds Medusa, klik HIER.
Overal vinden we dat Medusa-hoofd, in Volubilis, op het belangrijkste schip in de slag bij Lepanto, op een Etruskische askist in Montepulciano, in onze keuken, op het pantser van Alexander de Grote ..........

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-12-27T14:50:00.003+01:00

ETRUSKEN

conens & van wiechen geeft een Etrusken-lezing in Lochem.
Meer informatie vindt u HIER.

En meer Etrusken op ons web-log!

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

2011-12-22T10:25:00.003+01:00

ER WAS EENS EEN MONSTER ....

Ze woont in zee, is boosaardig en blaft onheilspellend; "ze heeft twaalf spartelende voeten en zes lange halzen en aan elke hals een afzichtelijke kop. Haar tanden staan in drie lange dichte rijen, dreigend met de zwarte dood"..... en ze eet dolfijnen, zeehonden en zeelui; geen lieverdje, dus. Zo beschreef de oude Griekse dichter Homerus het monster Scylla, met wie Odysseus tijdens zijn thuisreis te maken kreeg. In de loop van de tijd deden meer verhalen van Scylla de ronde en werd ze ook afgebeeld.

Zoals in een huis in Nea Paphos (Cyprus). Daar werd een vloermozaïek gevonden dat in de derde eeuw vóór onze jaartelling was gemaakt met - hoofdzakelijk witte en zwarte - kiezelsteentjes.
Het aantal halzen en "voeten" is logischerwijs door de mozaïeklegger teruggebracht, maar hij wist een monster te maken dat in zee leeft, want een vissekop is nog te zien. Dat blaffende geluid dat Scylla voortbrengt heeft hij geassocieerd met honden en zo kreeg Scylla "poten" met hondenkoppen.

Een soortgelijk monster werd ruim vier eeuwen later gelegd in Ostia (Italië). Nu geen zwart-witte kiezels maar zwart-witte regelmatig gehakte mozaïeksteentjes. De hondenkoppen lijken nu op die van dolfijnen, maar Scylla is min of meer hetzelfde gebleven.
De Romeinse dichter Ovidius gaf tweeduizend jaar geleden in zijn Metamorphosen Scylla een verleden. Ze was vroeger een mooie nimf die een beetje slenterde langs het strand en dáár zag Glaucus haar. Hij was ooit visser, maar een merkwaardig toverkruid had hem veranderd in een zeewezen; zeegoden verwelkomden hem in hun midden. Smoorverliefd werd hij op Scylla, die niet erg onder de indruk van hem was. Boos en verbitterd om haar onwil vroeg hij toverknol Circe om een liefdesdrank. Maar ja, Circe werd zelf verliefd op Glaucus, die absoluut geen oog had voor de tovenares. Jaloers maakte Circe stampend en zingend een monsterverwekkend drankje klaar dat ze sprenkelde aan de kust waar Scylla vaak kwam rusten. Duistere toverformules zorgden voor een finishing touch!

Toen Scylla in de ondiepe zee baadde, veranderde ze in het enge monster zoals hierboven beschreven. "Tastend naar waar haar dijen, benen, voeten zijn voelt zij in plaats daarvan [honden]koppen, dolle Cerberussen vormen haar onderlichaam, dierenlijven kronkelen tot buik en heupen ..."; een prachtig beschreven metamorfose.
En dan zijn er nog mensen die de antieke wereld saai vinden?!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-12-19T10:48:00.003+01:00

RUÏNES

Heerlijk struinen over ruïnes. Proberen de oude draad van het verleden op te pakken. De uitgesleten straatstenen, de ondeugende graffito die wonderwel twee millennia heeft overleefd, dat kleine stukje vloermozäiek dat nog net te zien of die majestueuze stadspoort .... in alle geuren en kleuren en uit alle tijden hebben we ruïnes belopen .... steden, kerken, necropolen, kloosters. Ook de jongste ruïnes (herinnering aan de Spaanse burgeroorlog of aan een aardbeving op Sicilië) geven ons datzelfde gevoel: ontdekking, verrassing, verwondering én dat lijntje met het verleden.
De meest minimalistisch ruïne is wel die van Marzabotto, vlakbij Bologna (Italië). Deze Etruskische stad die Kainua heette, werd in de zesde eeuw voor Christus gesticht toen de Etrusken vanuit hun kerngebied tussen Arno en Tiber hun macht uitbreidde naar het noorden. Allereerst woonde men in eenvoudige hutten. Een eeuw later bloeide de stad. De stad bestond toen uit elkaar loodrecht snijdende straten en uit rechthoekige huizen met een open hof en afwatering.

Deze huizen waren gebouwd van vergankelijk materiaal maar op een kiezelstenen fundament. Alleen dat fundament is gebleven. En zo ziet Marzabotto er nu uit: een groen grasveld met rechthoekige huisplattegronden.

Iets buiten het stadscentrum - op de acropolis - stonden enkele tempels en altaren. Daar is duidelijk te zien hoe deze voorname bouwwerken - ook voor het grootste deel van vergankelijk materiaal opgetrokken met alleen de onderste bouwlagen van steen - gebouwd waren op een stenen kiezelfundament.

En bijzonder ..... op de kruising van de belangrijkste straten werden stichtingsstenen gevonden. De stenen waarin Etruskische priesters - uiteraard na raadpleging van de goden - door middel van een groot kruis de richting der straten aangaven. Een Etruskische rite die door de Romeinen werd overgenomen en uitgebreid.

Kainua was een stad met een zeer regelmatig stratenpatroon, tempels en altaren, stenen kistvormige graven, stadspoorten; zelfs een gedeelte van de bronwaterleiding werd teruggevonden. In Kainua putten huisbewoners water uit eigen bron, hadden bronswerkers en pottenbakkers atelier aan huis en offerde een zekere Lareke Niritalu ooit aan de godheid van de bron wiens naam we (nog) niet kennen.
Een minimalistische ruïne wellicht, maar voor een archeoloog een veld vol verleden!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

En meer Etrusken op ons web-log!

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

2011-12-13T09:23:00.004+01:00

ER WAS EENS .....

Er was eens - zo vertelde Firdawsi (gestorven rond 1020) - een jonge Perzische prins Bahram Gur. Als achttienjarige was hij al een onverschrokken jongeman, zó stralend "als de zon" en een goed jager. Hij had zijn leermeesters niet meer nodig en de tijd was gekomen dat hij ook "geluk bij de vrouwen" vond. Uit veertig prachtige slavinnen "elk zó stralend als de zon" koos hij er twee. Ze waren elegant en zo slank als cypressen. Eén was het mooist en de ander, Azadeh, speelde prachtig harp.
Bahram Gur jaagde graag terwijl hij naar harpmuziek luisterde. En zo kwam het dat Azadeh, "haar wangen zo rood als wijn", achterop de kameel zat bij Bahram Gur; "haar naam lag altijd op zijn lippen". Toen ze enkele herten zagen, vroeg de prins haar hoe hij het dier zou raken. "Je bent een leeuw van een man en een groot strijder vecht niet tegen herten! Neem de katapult en raak een van de herten bij het oor. Op het moment dat het hert met de achterpoot krabt op de pijnlijke plek, raak dan - als je wil dat ik je het 'licht' van de wereld noem - achterpoot, oor en kop van het hert in één pijlschot!", zo sprak Azadeh.

Op het Perzische minaï-aardewerk is te zien dat het Bahram Gur gelukt is. Met één pijl raakte hij kop, oor en achterpoot van het hert. Ach, arm hert!

Het liep trouwens ook slecht af met Azadeh, dat kunt u HIER lezen.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-12-09T09:57:00.005+01:00

VARIATIE

De Etrusken cremeerden of begroeven hun doden. De as werd in een asurn of -kistje van terracotta, brons of steen bijgezet. De dode werd vaak op een stenen ligbank in het graf of in een sarcofaag van steen of terracotta gelegd. De Etrusken kenden in hun duizendjarig bestaan een grote variaties aan vormen zowel van asurn als van sarcofaag.

De - meestal terracotta - asurnen met directe verwijzingen naar de mens achter de as in de vorm van een hoofd-deksel heten in het moderne jargon: kanopen. Dat woord werd gebruikt naar analogie van de oud-Egyptische kanopen waar de ingewanden van de mummie werden bewaard. Maar het betreft in Etruria een asurn, dus eigenlijk een foute naam, maar nu wel helemaal ingeburgerd.

De deksel van de asurn is in de vorm van een hoofd, van een gezicht. In de oren van dit exemplaar uit de omgeving van Chiusi (625-600 vC) zijn bronzen oorbellen gehangen.

In dezelfde omgeving werd een eeuw later niet alleen het gezicht gedetailleerd uitgewerkt - pupillen in de ogen en haarkrulletjes - ook aardewerk armpjes werden los toegevoegd.

Prachtig voorbeeld van een typisch Etruskisch voorwerp. Vandaar dat de kanopen Ruud inspireerden voor dit T-shirtontwerp!

Maar er zijn zoveel andere vormen van Etruskische as-houders. Met het weekend voor de boeg: deze vroegste afbeelding van een banket (eerste helft 7e eeuw vC), toegevoegd op de asurn-deksel.
Manlief zit achter een driepoottafeltje met lekkers. Een (zijn ?) vrouw wuift hem koelte toe met een waaier die helaas voor het grootste deel is afgebroken. Aan wijn geen gebrek. Twee grote wijnvaten (één is afgebroken) stonden voor de tafel.

Wat een prachtige vormgeving voor het eeuwige einde!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

2011-12-07T10:51:00.002+01:00

DISTELS

Crassus was een serieus man en opa van de Crassus die politiek en militair actief was in Caesar's dagen. Van de oudere Crassus weten we weinig; hij leefde in de tweede eeuw vC en hij had als bijnaam Agelastus, van het Grieks: "hij die nooit lacht". Cicero wist te vertellen dat hij één keer in zijn leven wel had gelachen. Toen hij een ezel distels zag eten, zou hij met een zuinig lachje gezegd hebben: "Zo de lippen zijn, zó is de sla!"

Kerkvader Hiëronymus gebruikte de uitdrukking in een brief die hij in 374 nC schreef en legde uit: "wat ik bedoel is dat een onvaste stuurman een lek schip stuurt, dat een blinde blinden linearecta naar de put leidt. De heerser is als zijn onderdanen". Ook in Erasmus' verzameling van spreekwoorden komen Crassus' woorden voor: "Similes habent labra lactucas" dat uiteindelijk als spreekwoord "Distels zijn de salade der ezels" in het Nederlands werd opgenomen.

Vandaar dat als we distels zien, we aan ezels denken!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-12-05T09:52:00.003+01:00

NICOLAAS' KERK

Nee, Nicolaas komt niet uit Spanje!
De vrome Nicolaas was - volgens de legende - ooit bisschop van Myra en dit stad ligt aan de Z-Turkse kust.
Het is niet duidelijk wanneer precies het christendom zijn intrede deed in Myra. Al in de eerste eeuw? Paulus moest op zijn zeereis naar Rome hier overstappen op een schip uit Alexandrië dat richting Italië voer, maar of er toen al christenen waren in Myra weten we niet. In ieder geval woonden zeker rond het jaar 300 christenen in het gebied. In de regeringsperiode van Constantijn de Grote of iets later zou bisschop Nicolaas van Myra zijn gestorven; al snel na zijn dood werd hij als een heilige vereerd en zijn graf groeide uit tot een waar pelgrimsoord. Een klein kerkje werd gebouwd, dat beschadigd raakte in de aardbeving van 529. De Byzantijnse keizer Justinianus zou zich toen voor een nieuwe kerk hebben ingezet. In deze periode werden ook de eerste verhalen over de heilige Nicolaas te boek gesteld. De verhalen en legenden spraken de gelovigen aan en langzaam maar zeker werd Nicolaas een bekende reddende heilige die opkwam voor mensen in nood!

De zesde-eeuwse kerk in Myra werd gedeeltelijk verwoest door oorlogsgeweld en later weer herbouwd en uitgebreid. De Byzantijnse Nicolaas-kerk in Myra (Demre) staat er nog steeds, gehavend en gestut ... dat wel. Het altaar staat zichtbaar tussen vier - nu kale - zuilen. De trapsgewijs opgebouwde halfronde stenen zitplaatsen (synthronon) in de absis waren oorspronkelijk bedoeld voor de clerus.

In een nis zijn de resten te zien van een grote marmeren sarcofaag met deksel - populair in de Romeinse periode - die hier werd hergebruikt. Zou hier ooit Nicolaas hebben gerust? Eén blik is voldoende.

Duidelijk zijn de sporen te zien van de twee marmeren, levensgrote ligbeelden op de deksel: het waren een man én een vrouw! Geen passende sarcofaagdeksel voor een zó kuislevende heilige!
De Nicolaas-kerk in Myra is er nog wel, maar van de heilige Nicolaas geen spoor.
Hij schijnt nu even in Nederland te zijn!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over Myra
Meer over de heilige Nicolaas

2011-12-02T10:21:00.006+01:00

DARTELE KOE

Nu ik de studiedag Etrusken voorbereid, komen veel reisherinneringen boven. Want je bezig houden met de Etrusken betekent ook reizen over onbegaanbare wegen, niet weten of het rotsgraf zichtbaar is of helemaal (dan tot onze grote teleurstelling) overgroeid met de rijke vegetatie die in het vruchtbare Z-Etrurië overal aanwezig is. Het huidige plaatsje Blera (ongeveer 60 km ten NW van Rome) is gebouwd op de Etruskische stad, gelegen op zeer strategisch plateau omgeven door diepe rivierdalen.

De Etruskische stad kende een grote bloei in de zevende tot vijfde eeuw vC. De inwoners lieten zich bijzetten in rotsengraven uitgehakt in de hellingen van die rievierdalen.

Lopend en klauterend bereikten we - met moeite - menig Etrukische kubusgraf, zó genoemd naar de zichtbare buitenkant (zesde eeuw vC). In het graf zijn twee bedden uitgehakt waarop de dode werd bijgezet. Een uitgehakte trap aan de zijkant leidde naar de top van de kubus. Daar konden nabestaanden offers plengen.

We wisten dat er in de buurt ook een Romeins columbarium was. Letterlijk betekent dat woord duiventil, maar het is ook de benaming van een ruimte met kleine nisjes waar niet-kapitaalkrachtige Romeinen na hun dood hun as konden laten bijzetten. Deze Romein kon zelfs lid worden van een soort uitvaart-vereniging die erop zou toezien dat hij - of zijn 'geest' - na zijn dood op de juiste manier rust vond, d.w.z. dat zijn as werd bijgezet in een nisje van zo'n collectief columbarium.

Wij op zoek.
Veel groen dat wél, maar nergens een Romeins columbarium.
We kwamen een oude man tegen die zijn jonge koe uitliet. Een échte Hollandse zwart-wit koe, zo verzekerde hij ons trots. Nog jong én dartel.
Op onze vraag antwoordde hij met enthousiasme dat hij ons wel even naar dat columbarium zou brengen.
Klimmend en glibberend de helling op. De oude man ging ons voor en wij volgden. Alleen .... die jonge dartele en nieuwsgierige koe ging óók mee.

En toen we de ingang van het grotachtige columbarium aangewezen kregen, moest Ruud halsbrekende toeren verrichten om dia's te maken.
En die dartele koe die - volgens de boer - graag wilde spelen? Die stond boven onze hoofden wél erg levenslustig te zijn.
Het angstzweet brak ons uit.
Stel dat ze in haar dartelheid zich verstapt en boven op ons valt? Ze mag dan jong zijn, ze is wél een heel gewicht? Stel dat ze ons tracteert op een grote koevlaai?
En de boer? Hij praatte aan één stuk door. Zó vaak kwam hij daar in dat afgelegen gebied ook geen buitenlanders tegen!

U begrijpt dát Romeinse columbarium zijn we nooit vergeten en nu ik de dia's weer zie .... heerlijke reisherinneringen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

2011-11-30T08:41:00.004+01:00

ER WAS EENS EEN MAN.....

Er was eens - zo lezen we in het Byzantijnse heldendicht over Digenes Akrites (Digenis Akritas) - een Arabische emir die een strooptocht hield in het gebied van de Byzantijnen en daar een jonge edelvrouwe ontvoerde. Haar broers gingen de emir achterna en na een verschrikkelijk gevecht moest de emir zich gewonnen geven. Maar hij was in korte tijd zó op zijn Byzantijnse "buit" gesteld geraakt, dat hij zich tot het christendom bekeerde, haar huwde en zich met zijn hele familie in Byzantium vestigde. Digenes was hun zoon. Zijn naam betekent letterlijk: van (twee) gemengd bloed.

Al jong gaf Digenes - als een ware Herakles - blijk van moed en kracht. Hij werd een groot jager en leidde een rondtrekkend leven in het grensgebied tussen Byzantium en de islamitische wereld. Hij liep weg met de dochter van een Byzantijnse gouverneur en bevocht draken, gemene boeven .... en de Amazonen. Hun koningin Maximó versloeg hij, maar zij verleidde hem!
In het gedicht vertelt Digenes zelf: "ze kuste me lieflijk de rechterhand en de vlam van passie ontbrandde in mij. Ik wist niet hoe ik het had! Ik was een en al vuur van binnen. Ik wilde op generlei wijze die zonde begaan". Digenes was een getrouwd man en hij bedoelde dus de zonde van overspel. Maar - en dat zeggen veel mannen in heldendichten - hij kon er niets aan doen, de aantrekkingskracht van Maximó was té groot .... "ze was jong, blond én maagd en sprak lieve woordjes in mijn oor"; Digenes bezweek voor de verleiding.

Dit Griekse heldendicht was in Byzantium overal bekend. Hoewel het eeuwen ouder was, werd het aan het eind van de elfde of begin twaalfde eeuw opgeschreven.

Een eeuw later werd in Byzantijns Griekenland deze geglazuurde schaal gemaakt. Zien we hier de held Digenes, met de lange lokken zoals Byzantijnse edelmannen in de twaalfde eeuw droegen? Een haasje geeft dan de landelijke sfeer weer waar de verleidingsscene plaats vond. Zij zit als een koningin - kroontje ! - op zijn knieën en je hoort haar bijna die lieve woordjes in zijn oor fluisteren ....

Eerlijk is eerlijk, we weten niet zeker of dit prachtige liefdespaar inderdaad Digenes en Maximó voorstellen, maar ons lijkt het heel aannemelijk.
Maximó's einde is triest. Digenes realiseert zich dat hij toch die "zonde" heeft begaan en doodt haar.

Ja, ja, zoals vadertje Cats al dichtte over Marcus Antonius die door Cleopatra werd verleid:
"hij is niet die hij was, hij is zijn eigen niet,
hij doet wat hem het vlees en wat de lust gebiedt" .

Tuurlijk, het is altijd de schuld van 'die' vrouwen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-11-28T13:43:00.002+01:00

Net verschenen

Voor de liefhebbers van het requiem een échte MUST!!!
Bespreking van dit boek vindt u hier.

2011-11-26T10:58:00.005+01:00

LIEFDE

DOOD
onontkoombaar
de enige zekerheid in het leven
onverwacht, gevreesd, gewenst
ouderdom, ziekte, ongeluk, pech
voltooid leven

verdriet, radeloosheid, berusting
troost, liefde, herinnering ......
LIEFDE ....

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer ontwerpen van Ruud Conens: Herodes - Medusa - ezel - basilisk - Vesuvius - Gekkie - logo - zeemeermin/sirene - Conques - tulp - haasje - visjes - middeleeuws varkentje - Alexanders luchtreis - egel.

2011-11-24T18:24:00.004+01:00

KWAADAFWEREND

Soms kwamen we de Etrusken op wel heel onverwachte plaatsen tegen. Zoals in Montepulciano.
In de achttiende eeuw verzamelde een zekere Pietro Bucelli Etruskische stenen askistjes. Een klein deel van zijn verzameling werd gebruikt als decoratie van de sokkel van zijn palazzo.

Deze stenen kistjes zijn nogal grof gebeeldhouwd, maar we veronderstellen dat de familie Bucelli zeker niet de mooiste objecten van de verzameling hier heeft ingemetseld. De meeste verzamelstukken kwamen uiteindelijk in musea terecht.
Deze Etruskische askistjes werden in de tweede en eerste eeuw vC gemaakt in de omgeving van Montepulciano. Eenvoudige decoraties zoals rozetten, zuiltjes en fabelwezens zijn op de voorkant aangebracht.

Hier houden twee centauren - hun staarten piepen links en rechts over het zijrandje heen - een Medusakop vast. De Medusakop weert het kwaad en moest wellicht de gevaren voor de gestorvene onderweg naar het 'hiernamaals' afschrikken.

De slangen rond de Medusa-kop zijn ook nog eens in Hercules-knopen - op z'n Etruskisch: Hercle-knoop - gelegd.
Ook deze Herculesknoop beschermde de drager tegen kwade invloeden.
Kortom: een driedubbel kwaadafwerende Medusakop.
In de dood of op de weg naar ginds - zo geloofde men blijkbaar - kon je alle hulp gebruiken om het kwade op een afstand te houden!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

En meer Etrusken op ons web-log!

2011-11-22T09:06:00.002+01:00

22 november de heilige CAECILIA

Welke componist heeft geen cantate of mis geschreven voor de beschermheilige van de (kerk)muziek? Hoeveel koren en orkesten dragen niet haar naam?
Wie was ze en wat had ze met muziek?
Volgens legenden was Caecilia een Romeinse uit gegoede familie en ze was heimelijk christin geworden. Haar ouders huwelijkten haar uit aan Valerianus, maar zij wilde maagd blijven. Om een lang - en hier en daar nogal bloederig - verhaal kort te maken: Valerianus en zijn broer Tiburtius werden ook christen en stierven de marteldood. Caecilia weigerde aan de afgoden te offeren en ook zij werd gedood, begin derde eeuw.
Een stereotiep martelaren-verhaal waarvan de historische kern uitermate klein is, zo er al een is! Maar goed, wat heeft Caecilia nu met muziek te maken? De Middeleeuwer verzon pakkende verhalen, zo zou tijdens haar huwelijksplechtigheid het orgel gespeeld hebben en Caecila zong stilletjes biddend tot God etc.

Maar eigenlijk berust haar patronaatschap op een misverstand. Aanvankelijk werd Caecilia vooral als martelares en heilige verbeeld, zoals op het timpaan van een van de oudste kerken van Keulen, de Sankt Cäcilien kerk (ca. 1160).

In de liturgie rond haar feest op 22 november had men een Latijnse tekst opgenomen die later zó begrepen werd dat de tot God zingende Caecilia zelf het orgel bespeelde; daarom werd ze vanaf de vijftiende eeuw beschermheilige van de (kerk)muziek en afgebeeld met een orgeltje of andere muziekinstrumenten, zoals op Zampieri's schilderij (ca. 1620).
Caecila mag dan geen historische figuur zijn geweest, ze wist wél eeuwenlang zangers, musici en componisten te inspireren; een verdienste waar we nu nog van kunnen genieten!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-11-17T11:42:00.006+01:00

JONGEN met GANS

Op de Etrusken dubbeltentoonstelling is dit bronzen beeldje van een jongen met gans te zien (totaal ruim 30 cm hoog). Het behoort tot de collectie van het Rijksmuseum van Oudheden en werd gemaakt in de derde of tweede eeuw vC. Zo'n beeldje kun je op heel verschillende manier bekijken. De sierlijke vormen van jongen en gans, de prachtige welving van zijn baby-vet-buikje, uitgewerkte details, harmonieuze vormen ....

Wat heeft hij om zijn hals hangen? Dat is nu een bulla, een soort amulet waar kruiden in gestopt konden worden. Zo'n halssieraad bood bescherming bood aan de drager, althans dat geloofden de Etrusken. Iedere Etrusk kon zich op die manier beschermd wanen. Ook halsamuletten van goud zijn gevonden, zoals deze uit de vijfde eeuw vC. Het bronzen beeldje geeft dan prachtig aan hoe zo'n amulet gedragen werd.

Zo'n beschermende bulla is een van de dingen die de Romeinen van de Etrusken hebben overgenomen, alleen wél met wijzigingen. De bulla werd alleen door jongetjes gedragen, zoals hier op de Ara Pacis in Rome door de tweejarige Germanicus die stevig de hand van zijn moeder Antonia vasthoudt en veilig bij zijn vaders' benen staat.

Terug naar het Etruskische beeldje van de jongen met gans.
Op zijn rechterbeen heeft hij een Etruskische inscriptie, waarin duidelijk gemaakt wordt dat moeder Velia het beeldje aan Thufltha schonk in de hoop dat de godin haar zoontje zou beschermen. Kennismaking met Thufltha. Wie was zij? Tja, dan blijkt dat dat zweempje 'mysterie' waarmee men vroeger de Etrusken in het algemeen wilde omgeven, misschien alleen nog van toepassing is op sommige Etruskische godheden. Thuflta blijft nog een beetje mysterieus, al behoorde ze wel tot de omgeving van Tin (= Jupiter, Zeus). In ieder geval is duidelijk dat men haar kon aanroepen om een kind te beschermen. Het beeldje werd welllicht in een wijgeschenkenput gevonden van een tempel.

Terug naar het Etruskische beeldje van de jongen met gans.
Het werd gevonden in februari 1746 met andere bronzen voorwerpen toen men in de omgeving van Cortona bezig was met het planten van olijven. Normaliter gaven de boeren dat soort vondsten aan de pastoor in ruil voor een aflaat. De pastoor liet er klokken van gieten. Maar in 1746 waren de tijden aan het veranderen. In Cortona zetelde sinds twintig jaar de Accademia Etrusca die serieus de 'Etrusken' wilden bestuderen. Verschillende Italianen legden toen privé verzamelingen aan en onder hen ook graaf Galeotto Corazzi in Cortona. Aan hem verkochten de boeren hun bronzen vondsten.
Eind jaren twintig van de negentiende eeuw was Jean Emile Humbert, militair ingenieur in ruste, in Italië op zoek naar Etruskische voorwerpen in opdracht van Reuvens die directeur was van het pas opgericht Archaeologisch Cabinet (later: Rijksmuseum van Oudheden te Leiden). Via via hoorde Humbert dat de familie Corazzi de verzameling bronzen wilde verkopen, maar ze vroegen een astronomisch bedrag. Brieven over en weer tussen Humbert, Reuvens en het ministerie dat moest betalen. Veel té duur! Maar de familie Corazzi had zeer dringend cash nodig en zó daalde de vraagprijs sterk. Min of meer op eigen houtje - correspondentie per brief duurde lang! - besloot Humbert de bronzen-verzameling direct handje contantje te kopen. En zo kwam ook de Etruskische jongen met gans in Leiden terecht, samen met ander bronzen én het Corazzi-archief, een belangrijke bron van informatie!
Kortom de jongen met gans vertelt ook een verhaal over de groeiende belangstelling voor de Etrusken door de eeuwen heen en over het ontstaan van de Leidse Etrusken-collectie in het bijzonder.

Terug naar het Etruskische beeldje van de jongen met gans.
Het is van brons, een legering van koper en tin. Etruria was rijk aan zilver, koper, ijzer en tin ... een belangrijk ruilmiddel in de internationale handel. Vandaar dat de Etrusken handelscontacten hadden over de hele Middellandse Zee en dat leidde tot grote welvaart in Etruria...

En dan nog het thema 'jongen met gans'.
Dat thema lijkt er een van alle tijden. Op een Romeinse kindersarcofaag is dit (onbekende) jongetje afgebeeld, spelend met zijn 'gans' in de schaduw van de boom. Het is een sarcofaag, dus het kind is op jonge leeftijd overleden. De kindersterfte in de oudheid was hoog, dus de bezorgdheid van de Etruskische moeder Velia heel begrijpelijk.

Eén beeldje op de tentoonstelling, werelden gaan open ....

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor een bespreking van het begeleidende boek bij de tentoonstelling Etrusken, klik hier.

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling Etrusken,
klik hier.

2011-11-15T08:51:00.003+01:00

EZEL & LEEUW

Er was eens een oude leeuw die op sterven na dood was. Zwijn en stier namen wraak op al het oude onrecht dat de leeuw hen had aan gedaan en ze gaven hem ervan langs. Toen kwam ook de ezel die hem een harde trap na gaf. De leeuw verzuchtte stervend: "ik vindt het akelig dat zwijn en stier mij een klap na gaven, maar dat zoiets laag-bij-de-gronds als een ezel mij de laatste trap gaf, ervaar ik als een tweede dood!"
Een van de vele antieke fabels die latere schrijvers veelvuldig gebruikten. Victor Hugo refereerde naar deze ezel en leeuw in zijn Notre-Dame de Paris (De klokkenluider van de Notre-Dame) gepubliceerd in 1831.

In een schitterende hoofdstuk over de Notre-Dame waarin heel goed naar voren komt de negentiende-eeuwse fascinatie voor middeleeuws Parijs en voor de gotische Notre-Dame in het bijzonder, beschrijft Hugo waarom zoveel oude monumenten door de mens zijn 'aangetast' en vernield. Ook noemt hij de wansmaak van architecten die "het gotische kant vervingen door het suikerwerk van Lodewijk XV. Het is de ezel die trapt naar de stervende leeuw".
De ezel van de slechte smaak van de rococo tegen de fiere, maar geknakte trots van de gotische Notre-Dame.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

Onthaasten met Victor Hugo! Deze prachtige Nederlandse vertaling - 565 pagina's lang - is goed voor heel wat heerlijk leesplezier in lange winteravonden: De klokkenluider van de Notre-Dame / Victor Hugo; vertaald door Willem Oorthuizen
Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2011.- ISBN 978-90-253-6872-2 ● € 29,95.
Bespreking van dit boek op onze web-stek.

2011-11-12T12:39:00.006+01:00

12 november de heilige AEMILIANUS

Een van de bedevaartsoorden langs de wegen naar Santiago de Compostela is het San Millán klooster - of liever: kloosters - in de Rioja-streek. Hier bezochten pelgrims de relieken en de grot waarin de heilige Aemilianus (San Millán) zijn vrome leven leidde. Begonnen als schaapsherder trok hem de eenzaamheid erg aan en werd kluizenaar. De schaarse bewoners van de streek zagen in hem al gauw een heilige en bezochten hem. Aemilianus trok daarop dieper de wildernis in. Maar ja, zijn vrome roem verspreidde zich verder en verder en de bisschop benoemde hem tot pastoor. Zeer tegen zijn zin moest hij zijn veertigjarig kluizenaarsbestaan opgeven, maar Aemilianus pakte het slim aan in zijn nieuwe parochie, volgens de legende. Hij deelde de rijkdom van de kerk met de armen. De andere geestelijken werden kwaad, klaagden bij de bisschop ..... en Aemiliaus mocht weer naar zijn wildernis terug!

Eens - zo gaat de legende verder - kwam de senator Honorius naar hem toe. Deze Romein woonde in een groot huis in Parpalinas, dat verder naar het oosten lag. Een prachtig huis dat wel, maar duivels hadden er bezit van genomen! Aemilianus ging op onderzoek uit, zegende zout, mengde dat met water en besprenkelde het huis.

De kwade geesten waren des duivels, bekogelden Aemilianus tevergeefs met stenen en vlogen er uiteindelijk vandoor.

Honorius en zijn vrouw konden weer in hun eigen huis wonen.
Uiteindelijk stierf Aemilianus op honderd-jarige leeftijd op 12 november 574 en werd in zijn grot begraven, nu San Millán de la Cogolla de Suso (boven). Het lager gelegen grotere klooster San Millán de la Cogolla de Yuso (beneden) werd vanaf de elfde eeuw gebouwd.

Dit dubbele kloostercomplex is een van de vele pareltjes langs de wegen naar Santiago de Compostela; de Middeleeuwer werd ongetwijfeld aangetrokken door de relieken en de pelgrimsopvang, wij kwamen vooral om San Milláns kerkje en grafmonument te bekijken .... en zijn reliekschrijn met ivoren paneeltjes*, schitterend gesneden door meester-ivoorsnijders rond 1070. Zoals de uitbeelding van de duivelsuitdrijving in Parpalinas; links de heilige die met gemak de stenengooiende duivels de baas is en Honorius en zijn vrouw die in hun huis onder een grote boog geschrokken toekijken.

De middeleeuwer hield van legenden en geloofde er ook "heilig" in.
En wij tegenwoordig: ach, we denken algauw aan een leuk sprookje? Hoewel ... zomer 2009 hebben Spaanse archeologie-studenten in Parpalinas - ten zuidoosten van Logroño - opgravingen verricht en ze stuitten op fundamenten van een Romeinse villa uit de vijfde/zesde eeuw! Om nu direct hier Honorius' villa te zien, gaat té ver. Maar het bewijst wel dat in de tijd van Aemilianus hier zeker een kapitaalkrachtige Romein woonde.

* In het verleden kwamen enkele ivoortjes in buitenlandse musea terecht.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-11-09T09:59:00.005+01:00

RIJK & ROMEINS

De leukste grafmonumenten vinden wij die waarbij je een kijkje in de leven van de overledene gegund wordt. Zo namen de broers Secundinius ons mee naar het Trier van de derde eeuw. Hun ruim twintig meter hoge grafmonument stond bij hun landgoed in Igel langs de Romeinse weg en wordt wel de Igeler Säule genoemd.
Het is een vierkant pijler met een piramideachtige afsluiting; op de top daarvan een gebeeldhouwde adelaar. Alle vier kanten zijn versierd met reliëfs die sterk geërodeerd zijn. Dankzij oudere afbeeldingen weten we wel wat er werd afgebeeld: mythologische verhalen én scènes uit het leven van de broers Secundinius en hun familie. Op het belangrijkste reliëf staan Lucius Secundinius Aventinus en Lucius Secundinius Securus terwijl een van Securus' zonen afscheid neemt van zijn vader. Zijn dood was de aanleiding voor de oprichting van dit oorspronkelijk beschilderd grafmonument. Maar niet de enige reden. Een inscriptie vertelt dat de broers het voor zichzelf en voor hun eerder gestorven familieleden hebben opgericht, onder hen hun vader, Aventinus' echtgenote en Securus' beide zonen.

Een gezellig familiediner is ook afgebeeld. Twee mannen liggen aan en twee vrouwen zitten in rieten kuipstoelen terwijl bedienden in zijruimten bezig zijn met het bijschenken van de wijnbekers.

Prominent in beeld komen de activiteiten van de familie: het maken, verhandelen en transporteren van stoffen en het tellen van het geld! De balen wol werden over water én over land vervoerd, zo laten de afbeeldingen zien. Weliswaar verweerd zien we twee enorme balen liggen op een boot, die getrokken wordt door twee man. Het ging hier dus op de Moezel om sleepvaart.

Prachtig is te zien hoe op een open, vierwielige kar een grote baal stof ligt. Bedekt met een zeil is de lading met touwen ingesnoerd, een (sterk geërodeerde) koetsier op de bok en drie muildieren die de wagen trekken. Twee muildieren zijn in een juk ingespannen, de de derde lijkt alleen met een touw bevestigd te zijn. Op moeilijke trajecten kon dit derde muildier ook ingespannen worden.

Ook mythologische scènes zijn verbeeld, zoals Hercules die in de godenhemel wordt opgenomen, Perseus die Medusa het hoofd afhakt of Thetis die haar zoontje Achilles onderdompled in het water van de Styx. Onderzoekers proberen deze verhalen te duiden. Het betreft helden die door eigen inspanning uiteindelijk een zekere onsterfelijkheid ten deel viel. Een onsterfelijkheid die de Secundinii ook nastreefden? Of misschien vonden ze het gewoon erg mooie verhalen?

In ieder geval kenden de broers Secundinius hun 'klassieken', waren ze rijk, hadden een sterke familieband en waren trots op hetgeen ze hadden bereikt.

Dit rijk versierde en oorspronkelijk gekleurde grafmonument stond langs de weg, iedereen kon het zien. Dus ook een prachtige reclame voor de Secundinius-stoffen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels & muildieren klik hier.

2011-11-07T09:04:00.004+01:00

VLIEGEND NIJLPAARD

Het Noord-Franse Laon ligt een rustig dagje autorijden van ons huis en dus een heerlijk plek om de eerste "overnachtings-stop" te maken; temeer daar Laon een schitterende kathedraal heeft. Altijd even een laat bezoekje brengen; vaak is er iets nieuws te zien dat ons de vorige keer niet was opgevallen ..... Dit keer zagen we aan de westgevel voor het eerst in ons leven een vliegend nijlpaard.

We hadden al duivels, gekke gedrochten en fabelwezens gezien, maar een vliegend nijlpaard?
Nee nog nooit.
Maar als we die vleugels wegdenken, ziet het nijlpaard er vrij realistisch uit én daardoor voelden we bij deze waterspuwer "nattigheid". Want kende de middeleeuwer een nijlpaard wel voldoende om hem zo levensecht uit te beelden?

De Romeinen kenden het dier, jaagden erop, beeldden het meer dan eens af - zoals op het schitterende grote mozaïek van Palestrina (Italië) - en associeerden het logischerwijs met Egypte. Nijlpaarden werden ook wel gevangen om in het amfitheater "op te treden".
De geletterde middeleeuwer kende het nijlpaard van de antieke beschrijvingen, die lang niet allemaal juist waren, en dacht dat het een soort krokodilachtig of paardachtig mensgevaarlijk wezen was. Hoe was het dan mogelijk dat de beeldhouwers van de kathedraal in Laon een zó realistisch nijlpaard konden verbeelden? Toeval? Of .....

Juist, het vliegende nijlpaard is niet middeleeuws! In de negentiende eeuw had men - zeker dankzij architect Viollet-le-Duc - in Frankrijk aandacht voor die gotische gebouwen en veel gebouwen werden gerestaureerd. Vooral de waterspuwers waren aan vervanging toe en ook in de negentiende eeuw hield men wel van een klein grapje. Overigens vandaag de dag is het ook voor kenners en restauratoren soms moeilijk een middeleeuwse van een negentiende-eeuwse waterspuwer te onderscheiden .... maar dus niet bij de nijlpaard-waterspuwer van Laon!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Om die negentiende-eeuwse aandacht voor de middeleeuwen nog beter te leren kennen, lees Victor Hugo's Notre-Dame de Paris, net verschenen in een goede Nederlandse vertaling. Voor bespreking van dit boek, klik hier.

Meer waterspuwers op ons web-log, klik hier.

2011-11-04T09:43:00.005+01:00

VONDST van de EEUW

Op 4 november 1922 werd in de Vallei der Koningen in Thebe (Egypte) een vrijwel ongeschonden graf van een vorst gevonden, of althans de eerste trede van de toegangstrap werd blootgelegd. De "bewoner" van het graf leek een vrij onbekende farao die sinds 1922 wereldberoemd werd: Toetanchamon, een jonge vorst die regeerde rond 1330 vC.

Aanvankelijk heette hij Toetanchaton (hierboven). Zijn voorganger - en wellicht vader, maar in ieder geval schoonvader - Achnaton had alle oude goden afgeschaft en hij aanbad alleen Aton, de zonneschijf. Vandaar dat de prins Toetanchaton heette, ofwel Levend beeld van Aton. Toen na Achnatons dood er geen daadkrachtige opvolgers waren, wisten verschillende hovelingen en priesters de religieuze hervorming van Achnaton terug te draaien. Volgens een inscriptie herstelde de jonge vorst zelf "datgene dat in puin was gevallen .... en verdreef de wanorde uit de Beide Landen" (d.w.z. Egypte). Maar deze woorden moeten we niet al te letterlijk nemen; in naam voerde de vorst datgene uit dat de hof- en priesterkliek had uitgedacht. Tempels werden weer in gebruik genomen, priesters kregen hun oude functies weer terug ..... het was alsof Achnaton nooit had geregeerd en of zijn enige god Aton nooit was vereerd in Egypte. Een kortstondige religieuze revolutie dus van nog geen twintig jaar.

Op 4 november 1922 werd het graf van Toetanchamon teruggevonden en het was zeker dé archeologische vondst van de twintigste eeuw. Maar zeker niet alleen omdat de duizenden voorwerpen opgestapeld in het graf van onschatbare waarde zijn. De vondst is ook belangrijk omdat het graf een inzicht geeft in de leefgewoonten en het denken in Egypte van ruim 3330 jaar geleden. Langzaam maar zeker is eveneens duidelijk geworden dat Toetanchamon een marionet was in een politiek en religieus turbulente tijd. Rond zijn opvolging en dood zijn nog steeds veel elementen niet duidelijk. Die historische mist geeft ruimte voor allerlei roddels en romantische bespiegelingen, maar leidt ook tot meer onderzoek. Wie had op welk moment de macht? Waarom prefereerde Achnaton het monotheïsme? Hoe werd de oude godsdienst in ere hersteld? ......
Verleden, we blijven er mee bezig.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-11-03T08:05:00.006+01:00

DRONKEN

Sarcofagen zijn doodskisten. Elke tijd en cultuur had zo zijn eigen decoraties op die sarcofagen: magische spreuken om de dode te begeleiden, scènes uit het leven of juist over de dood van de overledene, goden en mythologische verhalen. Van Romeinse stenen sarcofagen worden we - hoe gek het ook klinkt - altijd blij.
Het Museo Nazionale in Rome heeft een prachtige collectie. Lopend langs de tentoongestelde sarcofagen zie je verschillende facetten van het Romeinse leven: de schoenmaker die zich liet vereeuwigen terwijl hij zijn vak uitoefent, het kind dat op zijn moeders schoot zit of het portret van de dode. Leven en activiteiten van Dionysus (Bacchus) komen ook vaak voor.

Op een van die sarcofagen zien we een optocht van uitgelaten en dansende volgelingen van de wijngod. Dionysus zelf staat rechtop ondersteund door een sater op een wagen getrokken door centauren.

Die goede, oude Silenus is ook van de partij. Uiteraard al dronken is hij niet meer bij machte zelf te lopen. Hij lig-zit op een wagen met vier wielen. Een grote drinkbeker in zijn linkerhand. Maar dan komt het: de wagen wordt getrokken door twee ezels (of muildieren) in een wel héél vreemde houding. De ene ezel lijkt letterlijk door zijn poten te zakken en de ander richt zijn kop naar boven.
Waarom zijn die ezels zó afgebeeld? Voer voor specialisten! Net zoals de afbeeldingen aan middeleeuwse kerken: men kan een scène letterlijk interpreteren, men kan er een diepere betekenis of symboliek in zien, of denken: ach, grapje van de beeldhouwer, verder niets achter zoeken! Té makkelijk gedacht. Nee, die ezels stellen de nog-niet-ingewijden in de Dionysus-cultus voor. Vóór hun inwijding moeten ze zich waardig tonen door zware taken te volbrengen. Zoiets als ontgroenen. De ezels symboliseren in dit geval de feuten, de novieten die moeten zwoegen als ezels. Sterker nog, als je nu maar heel goed zoekt in duizend jaar Dionysus-geschiedenis, is er een mogelijkheid dat die novieten van de Dionysus-cultus misschien, mogelijk, waarschijnlijk .... inderdaad 'ezels' werden genoemd. Maar wat weten we eigenlijk van die Dionysus-cultus in de oudheid? Nog heel weinig. Mysterie-religies kenden de zwijgplicht en daar hield men zich - helaas - vrij goed aan.

Nee, voor ons geen vage interpretaties. Wij zagen daar op die sarcofaag gewoon hoe ook de ezels zich in Dionysus' omgeving te goed hadden gedaan aan het heerlijke godenvocht.
Kortom, dronken ezels!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Middeleeuwse sarcofagen, Romeinse sarcofagen en sarcofagen met een deur op 'n kier op onze web-stek. En nog meer sarcofagen op dit weblog.

Veel meer ezels op ons web-log: ezeltje schijtgeld - de sprekende ezelin - hoe de ezel aan zijn witte snuit kwam - musicus ezel van Chartres - de wraak van een ezel - de Bourgondische musicus ezel - de ezel van San Juan de la Peña (Spanje) - een Romeinse ezeltje van brons - de ezel op de sarcofaag van Junius Bassus - Hup ezel hup! (asinus nica) in Cuicul (Djemila, Algerije) - er was eens een jaloerse ezel .... - een ezel topzwaar beladen - de ezel van de heilige Seine - de ezel die Zeus om een gunst smeekte - de Keulse ezel & Jozef - Ezel uit zijn klachten over de mensen - de ezel die fout stond - de Romeinse ezel-acrobaat - de snelle ezel van Autun - de houten ezel die klappen kreeg - de ezel bij Sotinen afgebeeld in Moissac - de ezel in een glasraam van de St.Denis bij Parijs - een geweven Koptische ezel - een Romeinse tafel-ezel - de schaduw van de ezel - een romeinse ezel op de middeleeuwse kathedraal van Tarragona -het schouderkruis van de ezel - ezel-kar-parkeerplaats - Augustus' ezelbeeld - ezelbeeld in Constantinopel - zonder muildieren geen Parthenon - balkende Sancho - muildierspan-races in Olympia - Sancho Panza omarmt zijn Grauwtje - Ruud's ezel.

2011-11-01T09:29:00.005+01:00

1 november allerheiligen & 2 november allerzielen

Denken aan de doden is net zo menselijk als de dood zelf. Elke tijd, elke cultuur heeft eigen riten, tradities en gewoonten om bij die doden stil te staan. Als archeoloog sta je altijd stil bij de doden. Immers, het zijn vaak de doden die met hun behuizing en hun grafgeschenken ons een belangrijke inkijk in hun leef- en denkwereld gunnen. Grote en kleine piramiden, Griekse grafreliëfs of Romeinse sarcofagen .... ze blijven ons intrigeren.

Op onze Etrusken-reizen waren we dagenlang op zoek naar in de rotsen uitgehakte graven. Vaak weer overwoekerd door snelgroeiend groen kregen we het gevoel dat we af en toe graven moetsen her-ontdekken!
Een van die Etruskische pareltjes is Sovana. Vooral de rotsgraven uit de derde en tweede eeuw vC - de tweede bloeitijd van Sovana - laten zien hoe belangrijk of rijk sommige familie wel waren.

Het rijkste graf van Sovana wordt nu de Tomba Ildebranda genoemd naar de belangrijkste inwoner van het middeleeuwse stadje Sovana: Hildebrandus of Ildebrando die uiteindelijk paus werd (Gregorius VII van 1073-1085) en die (uiteraard) niets met het Etruskische rotsgraf van doen heeft.

In de rotsen hebben de Etrusken in de late derde eeuw vC als graf deze tempelgevel uitgehakt met heuse zuilen.

Muren én zuilen werden nog eens gestuc en beschilderd, zodat het graf er zeer verzorgd en kleurrijk uit moet hebben gezien. Onder de grafrotsgevel liep een diepe gang naar de eigenlijke ondergrondse grafkamer.
Naar boven geklommen via de in de rotsen uitgehakte trappen. De Etrusken gebruikten deze om waarschijnlijk bovenop het graf aan de doden te offeren.

Wij genoten daarboven van een heerlijk uitzicht. Over het dal van de Calesina kijken we uit op het huidige, kleine dorpje Sovana. Dáár lag vroeger ook het Etruskische stadje dat wellicht Sveama heette.
Dus de rijke familie had een rotsgraf laten hakken op de beste plek van het hele dal; eerste rang om zó - bij wijze van spreken - de stad van de levenden in de gaten te houden!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling ETRUSKEN, klik hier.

Allerheiligen en Allerzielen op ons web-log: 2009 & 2010.

2011-10-30T09:03:00.003+01:00

30 oktober 130 - ANTINOÖPOLIS

Egypte verwent de geïnteresseerde toerist met zijn grootse tempelruïnes die vrij makkelijk te bereiken zijn. Anders was het toen wij op zoek gingen naar de resten van Antinoöpolis, de stad die keizer Hadrianus in 130 stichtte vrij snel nadat zijn protégé Antinoüs in de Nijl was verdronken.
Wij waren dan ook vreemde eenden in de Egyptische bijt, in die stampende en zwetende dieselmotorboot ons die de Nijl overbracht, bijna 300 km ten zuiden van Cairo. We waren de enige toeristen, maar niemand had aandacht voor ons. Alle andere opvarenden hadden hun droefenis te verwerken, want zij vormden een begrafenisstoet.

Onze reis in Hadrianus' voetsporen bracht ons in deze boot naar het dorpje Sheikh Ibada. Toen we de boot verlieten zagen we al direct het hergebruik van antieke bouwelementen: de twee zuilen voor een huis, de steunpijlers in de moskee ..... Behalve het dorpje was er één immense scherven-vlakte hier en daar gelardeerd met zuilen of een stuk degelijk Romeinse baksteenmuur .....

Hier lag de stad die op 30 oktober 130 gesticht was door keizer Hadrianus. Architecten kwamen elders uit Egypte en uit Klein-Azië, nieuwe bewoners kregen privileges en ouders konden hier zelfs van de staat een soort kinderbijslag krijgen. De inwoners leefden van de handel maar ook van het bijzondere religieuze karakter van de stad. Hier bezochten pelgrims de tempel van de jonge god Antinoüs en elke jaar trok het Antinoüs-festival atleten en dichters van heinde en ver.
En ..... er gebeurden wonderen, zo geloofde men. In sommige bronnen is zelfs sprake van bovennatuurlijke openbaringen en magie. Zo zeer zelfs, dat eeuwen later middeleeuwse Arabische auteurs nog spreken van "een plaats van tovenaars".

We liepen letterlijk over de scherven van Antinoöpolis - ze knarsten onder onze schoenen. We zagen hoe de inwoners van Antinoöpolis relaxten in de badgebouwen, wedden tijdens de paardenraces in het circus en woonden in huizen met misschien wel drie verdiepingen en overal vloeren belegd met mozaïeken. Dankzij gevonden papyrusfragmentjes weten we dat de kinderen les kregen in Griekse grammatica, vertrouwd raakten met de ideeën van Plato en de werken van Homerus. Anderen hielden zich bezig met Thucydides' geschiedenissen of lazen liever de drama's van Euripides of de wetenschappelijke studies van Hippocrates.
Veel inlevingsvermogen hadden we wel nodig, want het was op een enkele palmboom, veel stenen en scherven na kaal, heet en stoffig. Terug in het dorpje was er gelukkig iemand die een flesje koele drank tevoorschijn toverde ......

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Veel meer Hadrianus op onze webstek, klik hier.

Meer Hadrianus op ons weblog, klik hier.

De krullen van Antinoüs en Antinoüs in Parijs.

2011-10-28T09:23:00.003+02:00

GEBOORTE van een KNAPPE GOD

De beroemdste metgezel van de Romeinse keizer Hadrianus was Antinoüs. Over deze jongeman zijn historische bronnen schaars, maar veel is later over hem geschreven en nog meer geroddeld. Geboren in de omgeving van Bithynium-Claudiopolis (Turkije) viel Hadrianus' oog op hem toen hij nog een tiener was. Was dat al in 123, tijdens Hadrianus' eerste lange reis? Waar vond de eerste ontmoeting plaats? Hoe oud was Antinoüs toen? Wat was zijn relatie tot de jongen? Was Antinoüs jachtmaatje, protégé of geliefde? Vragen genoeg ... maar geen antwoorden. Vriend en vijand waren en zijn het over één ding eens: Antinoüs was een knappe knaap!

Vast staat ook dat hij de keizer op zijn reizen vergezelde vanaf 128. Over het algemeen hadden Romeinen geen moeite met vriendschap en liefde tussen een oudere en een jonge man. Wat hen wel verbaasde was Hadrianus' hevige emoties op Antinoüs' verdrinkingsdood (eind oktober 130) in de Nijl; de keizer rouwde hevig - "hij huilde als een vrouw"-, maakte zijn gestorven jonge vriend tot nieuwe god, stichtte op de oever van de Nijl waar het ongeluk gebeurd was een nieuwe stad (Antinoöpolis) en liet in zijn riante residentie in Tivoli (Italië) een Antinoüs-tempel inrichten.

De nieuwe god Antinoüs werd populair, overal werden beelden van hem geplaatst. Zelfs in Delphi (Griekenland) - de aloude orakelplaats van de god Apollo - vonden archeologen een schitterend Antinoüs-beeld; een van de ruim honderd die nu bekend zijn. Christelijke auteurs ontkenden weliswaar niet de schoonheid van de jonge god, maar hadden verder geen goed woord voor hem over; voor "deze schaamteloze en aanstootgevende jongen" eiste Hadrianus goddelijkheid, "een daad die heel duidelijk maakte aan iedereen hoe de onnatuurlijke passie van de keizer langer leefde dan zijn geliefde .. gaf aan de mensheid een eeuwig en berucht voorbeeld van de ware oorsprong van alle afgoderij ..." etc. etc.

Toen in 1680 een Antinoüs-beeld in Florence werd gevonden, bewonderde de elite - inclusief de kardinaal - "dit wonder van kunst". Zelfs nog in de negentiende eeuw schreef een bezoeker aan het Uffizi-museum dat ze de "zonde" zagen in de stenen ogen en dat de museum-gids zoiets zei van "ogen dicht, nu komen we bij Antinoüs".

Rafaël maakte het ontwerp voor een beeld van de profeet Jona voor de Chigi-kapel in de Santa Maria del Popolo-kerk (Rome). Hij was zeer onder de indruk van een pas gevonden Antinoüs-buste en liet zich er duidelijk door inspireren; zó kwam in begin zestiende eeuw Antinoüs toch de kerk in!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-10-27T09:35:00.006+02:00

TERRACOTTA

Aanvankelijk bouwden de Grieken hun tempel van hout en ander vergankelijk materiaal. Vanaf de zevende eeuw vC vertaalden ze als het ware die tempels in steen. Vandaar de indrukwekkende tempelresten op de Acropolis van Athene of elders in Griekenland of daar waar Grieken zich in de loop der eeuwen vestigden. De Etrusken bleven hun tempel van vergankelijk materiaal bouwen. Alleen de fundering was van steen. Voor archeologen een probleem, want - zoals hier in Orvieto - alleen het fundament is bewaard gebleven.

Dus voor een reconstructie van die tempel zijn andere bronnen noodzakelijk. Gelukkig heeft de Romeinse architect Vitruvius de Etruskische tempel beschreven én hebben rotsgraven soms het uiterlijk van een tempel. Ook zijn er terracotta miniatuurtempeltjes gevonden die ooit aan de goden werden geofferd.

Ook een heel belangrijk bron van informatie is de beschermende terracotta bekleding en versiering van de tempel. Dakpannen en versieringen, zoals dit glimlachende, ruim 20 cm hoge vrouwehoofd (eind zesde eeuw vC). Zelfs haar beschildering is nog goed te zien (nu te zien op de Etrusken-dubbeltentoonstelling).

Ooit sierde ze als antefix de tempeldaklijst. Zo'n antefix was een fraaie afsluiting van de rij halfronde tempeldakpannen, goed te zien bij het miniatuurtempeltje.

Van de tempel in Veii, heeft men niet alleen de daklijstversieringen teruggevonden, maar ook de terracotta godenbeelden die op nok van het tempeldak stonden, zoals deze Apollo.
Een Etruskische icoon!
Dit soort bijna levensgrote beelden laten duidelijk de grote vaardigheid en kunde zien van de Etruskische ceramist! Er is slechts één naam van zo'n terracotta kunstenaar bewaard gebleven: Vulca. Deze was zó beroemd dat hij opdracht kreeg het Jupiterbeeld te maken voor de hoofdtempel in Rome!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Eind januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, voor informatie klik hier.

Meer informatie over de dubbeltentoonstelling ETRUSKEN,
klik hier.

2011-10-25T09:36:00.002+02:00

EENHOORN

Een van de meest fascinerende fabeldieren is - behalve de griffioen - toch wel de eenhoorn. Prachtige exemplaren hebben we op onze reizen ontmoet. Maar ook in Nederland kom je hem tegen. In Hoorn hoort hij vanaf de late middeleeuwen bij het stadswapen.
In de zestiende eeuw moest Maria met Kind plaats maken voor de godsdienst-neutrale rode hoorn. In diezelfde periode - of misschien eerder - werd de eenhoorn de 'bewaker' van het stadswapen. Behalve wellicht de associatie met de hoorn, fungeerde het fabeldier in Hoorn primair als stadswapendrager.

Zoals de eenhoorn op een tapijt (eind veertiende eeuw) in het Rijksmuseum op zijn 'cape' het wapen draagt van een zekere Rogier de Beaufort.
Vanaf de zestiende eeuw verloor de eenhoorn weliswaar zijn middeleeuwse religieuze interpretaties onder invloed van het Concilie van Trente, maar bleef daarna wel populair als wapendrager, zoals de eenhoorn ook al voorkwam in de prachtige tapijtenreeks in Parijs (Musée de Cluny) eind vijftiende eeuw.

Dit prachtig rode fabeldier van Hoorn is nogal agressief afgebeeld: met open bek en dreigend kijkende ogen alsof hij hiermee het niets of niemand ontziende 'gezag' van Hoorn duidelijk wil maken.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer fabeldieren & -wezens op ons weblog, klik hier.

2011-10-21T09:26:00.004+02:00

21 oktober - 11.000 maagden

Vandaag vierde de Middeleeuwer de feestdag van de heilige Ursula en haar elfduizend maagden. We nemen de dertiende-eeuwse legenden-verzameling Legenda Aurea (Gulden Legenden) van Jacobus de Voragine maar weer eens ter hand.
Dochter Ursula van koning Notus of Maurus van Brittannië had een super-mooi christelijk karakter. De koning van Anglia had één zoon en streefde een huwelijk na tussen die zoon en Ursula. Maar ja, Etherius, de jongeman in kwestie, was net als zijn vader "een vereerder van afgodsbeelden". Maurus wilde dit huwelijk dan ook niet, maar ja ... de koning van Anglia was machtig en wreed. Ursula bedacht - ongetwijfeld "door een goddelijke ingeving" - een plan: ze vroeg drie jaar uitstel waarin ze met 11.000 maagden zou gaan pelgrimeren naar Rome terwijl ze hoopte dat haar verloofde zich in die tijd zou laten dopen.

Nadat alle 11.000 metgezellinnen van Ursula gedoopt waren, voeren ze in elf schepen via de Franse kust naar Keulen. Vervolgens liepen zij via Basel naar Rome, waar paus Cyriacus zich bij hen voegde toen allen naar Keulen terugkeerden. Daar belegerden Hunnen de stad "en toen de barbaren hen zagen, stortten zij zich met groot geschreeuw op hen. Als wolven die tussen schapen te keer gaan, zó brachten zij Ursula en al haar medestanders ter dood", aldus Jacobus de Voragine.

De Ursula-kerk in Keulen, waar zij en haar 11.000 maagden zouden zijn gedood, staat er nog steeds. Of liever: is na de tweede wereldoorlog herbouwd. Jacobus de Voragine had al moeite om Ursula historisch te plaatsen. Stierf ze in 238 of was het in 452?
Deze middeleeuwer wist het al niet en wij weten nu dat Ursula nooit heeft bestaan!
Op de plek van de romaanse Ursula-kerk in Keulen - met een later, gotisch uitgebouwd koorgedeelte - stond eerder een vroeg-christelijke en karolingische kerk. Een Latijnse inscriptie (circa 400) meldt dat de vroeg-christelijke kerk gewijd was aan naamloze heilige martelaressen.
Later werden het elf heilige vrouwen, die in de loop der tijd ook ieder een naam kregen.
In de negende eeuw - wellicht vanwege een schrijf- of leesfout - was er niet sprake van elf, maar van elfduizend heilige maagden.
Weer een eeuw later werd één maagd de belangrijkste: Ursula. Misschien omdat men toen in Keulen de volgende laat-Romeinse grafinscriptie had gevonden: "in dit graf rust het onschuldige meisje Ursula; zij leefde acht jaar, twee maanden en vier dagen".
In begin twaalfde eeuw moest Keulen versterkt worden en bij graafwerkzaamheden stuitte men bij de Ursula-kerk op de Romeinse begraafplaats. Nu had men ook het gebeente van al die 11.000 maagden en andere metgezellen van Ursula teruggevonden, zo dacht de middeleeuwer!
Een nieuwe (de huidige) Ursula-kerk was noodzakelijk en deze werd in 1135 gewijd.

In de Keulse Ursula-kerk zijn veel herinneringen aan de heilige Ursula en haar maagden te vinden, o.a. dit schitterende houten levensgrote beeld, eind vijftiendee eeuw. Ursula houdt de pijl, die haar doodde, zichtbaar in haar hand en enkele van haar metgezellinnen zijn kleiner afgebeeld terwijl ze beschut worden door Ursula's mantel.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-10-20T09:45:00.006+02:00

GEBOUWTJES-BALDAKIJN - 3

klik hier voor deel 1 & klik hier voor deel 2

Het gotisch, doorlopende gebouwtjes-baldakijn boven de hoofden van standbeelden die aan weerszijden van de kerkportalen zijn geplaatst was rond 1200 een standaard motief.

Dit detail is van het middenportaal van de Notre Dame in Parijs (rond 1220), waar het linkerportaal een leuke, eenvoudiger variant kreeg: driepasbogen en daartussen torens (die in de negentiende eeuw wél sterk zijn verhoogd).

De heiligen aan het noordportaal van de kathedraal in Reims hebben een groots polygonaal bouwwerk boven hun hoofd; bijna topzwaar!
Deze gebouwtjes-baldakijnen traditie werd uiteindelijk een van de kenmerken van de gotiek, ook buiten Frankrijk.

Een klein romaans dorpskerkje in Bourgondië is Maria te zien met Jezus op haar schoot. Maria zit namelijk onder een dakje (boog) dat rust op twee knoopzuilen. De ene heeft één de andere twee knopen, een verwijzing naar Salomo's tempel in Jeruzalem.

Prachtig voorbeeld van de middeleeuwse symboliek: Salomo werd gezien als voorafbeelding van Jezus en Salomo's tempel als die van de kerk. In de gotiek, zoals hier aan de kathedraal van Amiens, is dat tempel-aspect in haar baldakijn boven hun hoofden weergegeven!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over knoopzuilen op onze web-stek, klik hier.

Over gebouwtjes-baldakijn:
klik hier voor deel 1 & klik hier voor deel 2

2011-10-17T09:11:00.005+02:00

EZELTJE SCHIJT-GELD

Het allereerste boek dat ik zelfstandig las - en letterlijk stuk las - was: De sprookjes van Grimm geïllustreerd door Anton Pieck. Ik was blij dat in de tachtiger jaren van de vorige eeuw een heruitgave verscheen, zodat ik nu dit boek weer in één geheel in de kast heb staan!
Sprookjes, een andere wereld, meestal een heerlijke wereld waar het goede uiteindelijk het slechte overwint. Vooral die ezel uit het verhaal Tafeltje dek je, ezeltje strek je, knuppel uit de zak leek me het einde. Een ezel die goud maakte. Je hoefde hem maar op een kleed te zetten en zeggen "Ezeltje, strek je" en er kwam goud uit zijn bek en zijn achterste! Heerlijke kinderdromen wat je allemaal niet met dat geld kon doen!

Enkele jaren geleden kwamen we voor het eerst in de Efteling. En daar in het sprookjespark stond mijn geld schijtende droomezel. Het is net zoals bij een verfilming van een geliefd boek; soms is de film beter, vaak blijft het boek de winnaar. Dat laatste was hier ook het geval. De fantasie uit je kindertijd is nooit driedimensionaal te evenaren. Maar dat hoeft ook niet, want mijn kindertijd en al die kinderdromen zijn nog slechts herinneringen.
Soortgelijk sprookje inclusief een goud-poepende ezel werd al in de zeventiende eeuw opgetekend. In het Nederlands werd ongeveer vanaf diezelfde tijd voor een onuitputtelijke bron van inkomsten de uitdrukking ezeltje schijt-geld gebruikt, of zoals men begin twintigste eeuw schreef: "ezeltje sch...geld".

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Veel meer ezels op ons web-log: de sprekende ezelin - hoe de ezel aan zijn witte snuit kwam - musicus ezel van Chartres - de wraak van een ezel - de Bourgondische musicus ezel - de ezel van San Juan de la Peña (Spanje) - een Romeinse ezeltje van brons - de ezel op de sarcofaag van Junius Bassus - Hup ezel hup! (asinus nica) in Cuicul (Djemila, Algerije) - er was eens een jaloerse ezel .... - een ezel topzwaar beladen - de ezel van de heilige Seine - de ezel die Zeus om een gunst smeekte - de Keulse ezel & Jozef - Ezel uit zijn klachten over de mensen - de ezel die fout stond - de Romeinse ezel-acrobaat - de snelle ezel van Autun - de houten ezel die klappen kreeg - de ezel bij Sotinen afgebeeld in Moissac - de ezel in een glasraam van de St.Denis bij Parijs - een geweven Koptische ezel - een Romeinse tafel-ezel - de schaduw van de ezel - een romeinse ezel op de middeleeuwse kathedraal van Tarragona -het schouderkruis van de ezel - ezel-kar-parkeerplaats - Augustus' ezelbeeld - ezelbeeld in Constantinopel - zonder muildieren geen Parthenon - balkende Sancho - muildierspan-races in Olympia - Sancho Panza omarmt zijn Grauwtje - Ruud's ezel.

2011-10-14T09:51:00.003+02:00

HASTINGS

"Ongeveer twee jaar na onze verhuizing" .... of "Toen mijn oudste zoon twee jaar was ....." Hoe vaak hoor je niet mensen hun verleden relateren aan belangrijke gebeurtenissen, aan hoogte- of dieptepunten in eigen leven. Zo is het ook met betrekking tot de algemene cultuurgeschiedenis. Een paar cruciale jaartalen fungeren als kapstokken waaraan het verleden opgehangen wordt.
1066 is zo'n "kapstok"-jaar.
Op 14 oktober 1066 vond de Slag bij Hastings plaats; Willem, hertog van Normandië werd koning van Engeland en kreeg de bijnaam de Veroveraar. Het was ook de tijd dat de Normandiërs in de persoon van Rogier langzaam maar zeker Zuid-Italië en Sicilië wisten te veroveren op resp. de Byzantijnen en moslim heersers. Het was een periode van maximale expansie van de Normandiërs, die als Noormannen vanaf de achtste eeuw de kusten van noord-west Europa onveilig hadden gemaakt. De Franse koning beleende hen begin tiende eeuw met een gebied aan de monding van de Seine. De Noormannen werden Normandiërs.
Zo'n kapstok-jaar brengt ons natuurlijk ook het "tapijt" - liever: geborduurde wandkleed - van Bayeux in herinnering; ruim 70 meter lang en ongeveer 50cm hoog. Met wollen draden zijn met stik- en steelsteek de gebeurtenissen rond de Slag bij Hastings verbeeld. In totaal zijn 623 personen afgebeeld, 762 dieren, 37 gebouwen, 41 boten en 49 bomen! Een wonder dat zo'n kleed bewaard bleef.

Bij deze kook-scene is mooi te zien dat boven en onder sprake is van een smal fries met fabeldieren; letterlijk in de marge!

Maar direct willen we weten: door wie, waarom, wanneer werd het kleed geborduurd? Bijna automatisch nam men vroeger aan dat het vrouwen geweest moesten zijn die borduurden, dus de vrouw van Willem de Veroveraar, Mathilde, kwam ervoor in aanmerking. Maar in de middeleeuwen waren er professionele borduur-ateliers waar voor het merendeel mannen werkten! Veel theorieën circuleren over de opdrachtgever en de functie van het kleed.
Maar ons lijkt het waarschijnlijk een cadeau aan Willem om zijn triomf te memoreren. Een praktisch cadeau omdat Willem het mee kon nemen en overal waar hij was - in kerken of in burchten - het kon laten ophangen; zó werd zijn triomf zichtbaar voor iedereen in zijn omgeving.

Wellicht dat die goede oude Romeinen de inspiratie leverden: de Zuil van Trajanus in Rome! Odo, halfbroer van Willem en bisschop van Bayeux, was meer dan eens in Rome geweest.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-10-13T09:05:00.005+02:00

GEBOUWTJES-BALDAKIJN - 2

voor gebouwtjes-baldakijn deel 1, klik hier

Bij de romaanse kerkbouw kon de latei boven de ingang voorzien zijn met figuren, zoals apostelen aanwezig bij de hemelvaart, staand onder bogen waarop kleine gebouwtje (vorige week: Cahors). Abt Suger paste bij de nieuwbouw van de St. Denis (Parijs) vernieuwingen toe die we nu bestempelen als het 'begin' van de gotiek. Hij plaatste o.a. beelden vóór de zuilen aan weerszijden van de W-ingangen. Dit en andere elementen inspireerden andere architecten, zoals die van de westgevel van de kathedraal van Chartres (ca 1140), waar we ook die beelden vóór de zuilen aantreffen.

Alleen die beelden in de twee zijportalen hebben die 'gebouwtjes'-baldakijnen boven hun hoofd (hierboven: links is deel van het midden-portaal zonder baldakijntjes en rechts detail van het rechter zijportaal mét baldakijntjes).

Al die baldakijntjes zijn verschillend. Onderzoek naar de betekenis wordt bemoeilijkt omdat bij restauraties wel het een en ander is vernieuwd en veranderd. Ook weten we niet precies wie die beelden moeten voorstellen.

In algemeenheid betreft het de profeten, koningen en koninginnen uit het oude testament, maar wie is wie? Sommige onderzoekers menen dat in deze gevel van Chartres de gebouwtjes-baldakijnen individueel op de onderstaande beelden zijn afgestemd en dat de oudtestamentische vorsten onder paleis-architectuur (brede gevels) staan en de priesters onder tempelachtige architectuur (torenachtige elementen).

Als het juist is dat er aanvankelijk bewust een onderscheid in gebouwtjes werd gemaakt, dan is dat onderscheid al snel verdwenen. Want in de westgevel van de Laon-kathedraal (rond 1200) zijn die gebouwtjes-baldakijnen standaard geworden en vormen samen één geheel, al is er sprake van enige variatie in gebouwtjes.
Volgende week verder ...

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-10-11T09:39:00.004+02:00

SNUIT

Ezels kwamen we overal tegen rond de Middellandse Zee.
Pak-, rij- en trekezels, ze werden voor alles en nog wat gebruikt. En hoevaak bloedde niet ons hart als we zagen en hoorden hoe die trouwe ezels werden geslagen en geschopt. Vooral jongetjes hadden er een handje van om de ezel hun aanwezigheid overal én venijnig te laten voelen.
In Noordafrika werd het volgende sprookje opgetekend:
... ook de engelen keken met medelijden naar de slechte behandeling van de ezels en stelden voor dat de eerste de beste ezel die zou sterven in de hemel zou worden opgenomen. Iedereen was het daar mee eens.
En zo werd het eerste ezeltje dat van uitputting en ontbering stierf door engelen begeleid naar de paradijspoort. De ezel stak zijn snuitje net om het hoekje van de poort, maar maakte geen haast om binnen te gaan. Eerst keek hij eens goed rond. Het was een prachtige omgeving, écht paradijselijk, maar ..... hij zag heel veel kindertjes in de hemel. Dát gaf de doorslag. Hij had zoveel slaag en beschimpingen van die etterbuiltjes in zijn aardse leven gekregen, dat hij niet in het hiernamaals eeuwig in hun gezelschap wilde zijn. Hij weigerde dan ook nog één poot te verzetten. Hoe de engelen ook duwden of trokken, hij wilde de poort niet door om in de hemel te komen.
Alleen streek even het hemelse licht langs de ezelssnuit dat vanaf dat ogenblik wit werd.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-10-09T10:40:00.002+02:00

2011-10-07T09:34:00.007+02:00

GEBOUWTJES-BALDAKIJN

Aan middeleeuwse kerken zitten heel wat leuke, kleine details. Je raakt nooit uitgekeken: prachtige verhalen, de rust van de hemel, de chaotische hel, vrome heiligen & merkwaardige wezens, bizarre waterspugers, vegetale krullen of geometrische patronen, romaans, gotiek ......
In alle gotisch overdaad aan beelden en aan sierlijke vormen op grootse kathedralen kijk je er gemakkelijk overheen, maar de beelden van apostelen, heiligen of andere bijbelse figuren staan vaak onder mooie gebouwtjes-baldakijnen. Ga je erop letten dan blijkt ook daarin een veelheid aan vormen. Waarom die gebouwtjes, wanneer, betekenis ? Vragen, vragen ...

Een van de vroegste figuratieve decoraties rond een kerkportaal is terug te vinden in St.Genis-des-Fontaines (Z-Frankrijk). Rond 1020 werd daar boven de kloosterkerkingang dit reliëf aangebracht. Afgebeeld is een thema dat veel in de romaans kunst werd afgebeeld: Majestas Domini (Christus in Majesteit) wellicht - gezien de aanwezige figuurtjes - gecombineerd met de hemelvaart. Deze mannetjes (apostelen?) staan onder hoefijzerbogen die rusten op zuilen.
Dit architectuur-thema (mensjes onder bogen en tussen zuilen) werd in de loop van de tijd verder uitgewerkt.

Bijvoorbeeld, zoals ruim een eeuw later boven de zuid-portaalingang van de kathedraal van Cahors (ca. 1140). Het betreft hier een afbeelding van hemelvaart omdat ook Maria (in het midden) aanwezig is. Zowel Maria als de apostelen staan onder driepasbogen en groepjes zijn door de zuilen gescheiden. Op die bogen zijn gebouwtjes en torens afgebeeld. Een verwijzing naar het hemels Jeruzalem?

En toen kwam de nieuwbouw van de St. Denis (bij Parijs); traditioneel gezien als het 'begin' van de gotiek.
Volgende week volgen we de gebouwtjes-baldakijn-ontwikkeling verder .....
Fijn weekend!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

kalender 7 oktober 1571 & Rozenkransfeest ....

2011-10-06T09:48:00.004+02:00

de EZELIN die SPRAK

De beelden aan een gotisch kathedraal brengen de moderne mens vaak in verwarring. Wie zijn al die figuren en wat is hun betekenis of symboliek? Als we de logische beeldenopbouw uitleggen van bijvoorbeeld de kathedraal van Chartres, dan verbazen velen zich erover dat ook de analfabete middeleeuwer al die figuren met hun verhalen kende. Tegenwoordig zien wij alleen de bewaard gebleven beelden of glasramen, maar voorgoed zijn verdwenen de litugrische spelen die ín de kerk werden opgevoerd.
Als je als eenvoudige middeleeuwse gelovige rond kerstmis eenmaal het profeten-toneelstuk had gezien, dat wist je voor de rest van je lezen dat Bileam (of Balaäm) en de ezelin bij elkaar hoorden. In dit liturgisch drama komt de profeet Bileam gezeten op een ezel de kerk binnen. Het kan een levende ezel zijn geweest. Maar het zal toen ongetwijfeld gemakkelijker voor de 'regisseur' zijn geweest om een in ezelsplunje geklede man of twee jongens in te schakelen. In ieder geval, als de ezelin volgens het bijbelverhaal het vertikt verder de lopen, slaat Bileam haar. En dan gaat de ezelin spreken. Stelt U zich voor: in de kathedraal, een sprekende ezelin! In de annotaties van het drama staat dat de stem van de ezelin die van een jongen is die onder de (houten?) ezel zit of wellicht van de man in ezelspak. Het eerbiedwaardige bijbelverhaal opgevoerd in de kerk met humor, dát kon in de middeleeuwen.
Zo'n opvoering vergeet je toch niet!

In het noordportaal van de kathedraal zijn bijbelse aartsvaders, koningen en profeten afgebeeld. Allen staan op een element dat hun persoonlijkheid verder uitwerkt. Links zien we de Bileam staand op zijn ezelin die haar hoofd naar boven heft alsof ze op het punt staat de profeet toe te spreken! Wat schitterend vormgegeven!
En de middeleeuwer moest ongetwijfeld weer denken aan die toneelopvoering met sprekende ezel!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-10-04T09:45:00.004+02:00

4 oktober 2011 - FRANCISCUS - CICCU - FRANSJE

Franciscus van Assisi heette eigenlijk Johannes Baptista di Bernardone. Franciscus was zijn bijnaam die hij gekregen zou hebben omdat hij Frans sprak "wanneer hij, bezield door de Heilige Geest, in vurige woorden uitbarstte", of omdat zijn vader veel met Fransen handelde, of ... om welke reden dan ook. Franciscus heeft door de eeuwen heen velen geïnspireerd niet alleen tot een uiterst sober leven, maar wist ook de middeleeuwse aandacht te richten op de natuur, die hij zag als de schepping van God. Hij was zó geliefd dat hij al tijdens zijn leven veel volgelingen had en dat hij al snel na zijn dood in 1226 heilig werd verklaard.
Veel verhalen en legenden deden over hem de ronde. Zijn wonderdaden zoals beschreven in de dertiende-eeuwse Legenda Aurea zijn in onze ogen misschien weinig geloofwaardig, maar de kern van de verhalen berust wel vaak op waarheid. Zoals wij vandaag aan de dag nog steeds in de media de aangedikte of gemanipuleerde eigentijdse "waarheid" kunnen lezen, zó gold dat zeker ook voor de middeleeuwse legenden.
Franciscus werd niet alleen de patroonheilige van stoffenhandelaren (zoals Franciscus' vader), maar ook van de dieren. Daarom koos men in de dertiger jaren van de vorige eeuw deze Franciscus-dag als (wereld)dierendag. Inderdaad Franciscus hád iets met dieren.

Laten we Jacobus de Voragine aan het woord in zijn Legenda Aurea of Gulden Legenden: "hij preekte voor de vogels, die naar hem luisterden ... zwaluwen die door zijn preek heen kwetterden deden er op een wenk van hem onmiddelijk het zwijgen toe". Zelfs een krekel ging op verzoek op zijn hand zitten en Franciscus sprak: "'Zing, zuster krekel, en prijs je Heer!' Meteen begon het beestje te zingen en het ging niet weg voor het toestemming had gekregen. ... Rupsen pakte hij op van de weg om te voorkomen dat voorbijgangers erop zouden trappen en voor bijen liet hij honing en voortreffelijke wijn neerzetten om te voorkomen dat ze door streng winterweer zouden sterven. Alle dieren riep hij aan met het woord: broeder".
We moeten soms aan Franciscus denken als we berichten lezen dat het slecht gaat met de bijen of als we weer de zoveelste aangereden egel dood langs de weg zien liggen.
Franciscus-dag mag dan geseculariseerd zijn, de kern van het verhaal blijft toch écht middeleeuwse Fransje!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

NIEUWS
Dode Zeerollen "on line", klik hier.

2011-10-03T09:49:00.003+02:00

SOEPEL

We hebben al vaker stil gestaan bij het zeer harmonische romaanse kerkje van Anzy-le-Duc in Bourgondië, o.a. bij de sirene. Voor het grootste deel gebouwd in de elfde eeuw heeft dit kerkje de oudste figuratieve kapitelen van Bourgondië; met atlanten en herkenbare bijbelse scènes zoals Samson en de leeuw.

Een de twee figuurtjes die een soort hoorn vasthouden waar water uitkomt .. kunnen we nog begrijpen als personificaties van de paradijsrivieren.

Eerlijk gezegd vinden wij de leukste kapitelen die ruimte laten voor verwondering. Wat doet nu een kapiteel met twee baardtrekkers in deze kloosterkerk? Om de monniken duidelijk te maken dat dit soort gedrag in de mannengemeenschap niet getolereerd werd? Zo nog kunnen.

Maar dan die ó zo soepele langlijvige acrobaat met zichtbare ribbenkast? Wat is zijn betekenis?
Of wordt hij uitgespuugd door een wonderlijk slangemonster? Dan wellicht de bijbel Jona(s)!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

NIEUWS - januari 2012 geeft conens & van wiechen een studiedag over de Etrusken, meer informatie hier.

2011-09-29T10:04:00.006+02:00

DRIEMAAL 'n EZEL

Aan de zuidkant van de Paderborner dom zijn aan weerszijden van het grote venster reliëfs ingemetseld die oorspronkelijk onderdeel waren van het zgn. Brautportal, het kerkportaal waar huwelijken werden gesloten. Vóór de zeventiende eeuw was er in de Duitse gebieden (ook elders, trouwens) geen sprake van een kerkelijk huwelijk. Het huwelijk werd bij de kerk of op de kerktrappen gesloten.

De Padernorner reliëfs werden rond 1300 gebeeldhouwd en stellen bijbelse themata voor. Onderaan staan links de vijf dwaze maagden en rechts de vijf wijze maagden (Matt 25.1) die op de bruidegom stonden te wachten. De dwaze maagden zijn in paniek omdat hun olie op is en dat is duidelijk aan hun gebaren te zien. Daarboven zijn de annunciatie, geboorte en opdracht in de tempel te zien (rechts) en ...

rechts de doop in de Jordaan, de duivel die Jezus probeert te verleiden en de intocht in Jeruzalem. Hierboven een zigzag afsluiting met dieren.

Vooral die dieren in de linkerkant zijn interessant: o.a. een zwijn blaast op een hoorn, een ezel speelt viool en een hond heeft een beker in zijn poten. Wellicht verbeeldde de ezel en zijn companen de omgekeerde wereld of de ondeugden. De ezel zou dan staan voor de verleiding die kan uitgaan van muziek en dans. De hond met beker vóór hem zou dan drankzucht symboliseren.

De ezel is ook afgebeeld in de geboortescène, waar hij samen met de os onder het hoogpotige bed van Maria haar Kind probeert warm te houden.

Een derde ezel, nl. de ezel(in) waarop Jezus Jeruzalem binnen trok. Eén oor is duidelijk te zien, het andere is beschadigd.
Als je eenmaal in de ban van de ezel bent zoals wij, dan kom je 'm écht overal tegen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor nog veel meer ezels klik hier.

2011-09-27T09:34:00.002+02:00

27 september - COSMAS & DAMIANUS

Volgens de dertiende-eeuwse heiligenkalender, zoals verwoord door Jacobus de Voragine in zijn Legenda Aurea, vierde men op 27 september het feest van de heilige tweelingbroers Cosmas & Damianus, die "van de heilige Geest de geneeskunst geleerd" hadden. Ze zouden in 287 de marteldood zijn gestorven vanwege hun christelijk geloof. Ze werden in een vuur gegooid, maar de vlammen sloegen terug "waardoor tal van omstanders de dood vonden". Ze werden geslagen, in het gevang gegooid en gestenigd, "maar de stenen kwamen terug bij de gooiers". Ze werden met pijlen beschoten "maar de pijlen kantelden" en ten einde raad liet de rechter ze toen maar onthoofden .... dus martelaren .... én populaire heiligen, zoals hier afgebeeld (rond 1400) met collega Christoffel.

Cosmas & Damianus werden zowel in het christelijke oosten als in het westen vereerd. Jacobus de Voragine vertelt ook enkele geneeswonderen die dankzij deze heilige tweeling plaatsvonden, zoals bij een man wiens been helemaal door ziekte was aangetast. Hij genas door een écht wonderbaarlijke heuptransplantatie uitgevoerd door Cosmas & Damianus! Maar het leukste detail in dit middeleeuwse wonderverhaal is wel dat de patiënt in zijn slaap een verschijning kreeg van de twee heiligen en in zijn droom de "operatie" zag.

Slaap en dromen speelden ook een belangrijke rol in de rituelen die plaats vonden in de Asklepios-heiligdommen van de oudheid.
Een mooi voorbeeld van kerstening van oude tradities!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-26T09:55:00.006+02:00

26 september 1687 - BOEM BOEM

Ooggetuige vaandrig Zeke uit Hannover vertelde dat ze op 26 september 1687 al vanaf 's ochtends vroeg bezig waren met "Bombenwerfen", maar zonder veel resultaat. Maar .... tegen de avond, een voltreffer in "de prachtige tempel van de godin Minerva, waarin de munitie lag opgeslagen" en het resultaat was "dat met een enorme klap het mooie gebouw tot ruïne was geworden. De hele nacht heeft het gebrand".
Alleen de muren bleven staat "en dat is te betreuren want het was toch een van de mooiste en bijzonderste gebouwen van de wereld".
Zó ging het Parthenon - de tempel van Athena uit de vijfde eeuw vóór Christus - op de Acropolis van Athene bijna ten onder ....

Enige jaren na de verovering van Constantinopel in 1453 verdreven de Ottomanen de laatste vertegenwoordiger van het Latijnse Hertogdom uit Athene. De Acropolis kwam in Turkse handen en de christelijke kerk in het Parthenon werd een moskee, de klokketoren een minaret.
Na de mislukte tweede belegering van Wenen (1683) trokken de Ottomanen zich terug en een alliantie van o.a. Oostenrijk en Venetië probeerde gebied te veroveren op het Ottomaanse rijk. Athene - of liever de Acropolis - werd belegerd door generaal Morosini en zijn mannen. De voltreffer raakte het Parthenon waar de Turken hun kruit hadden opgeslagen. Boem ....
De Turken werden inderdaad korte tijd verdreven en Morosini probeerde een soeveniertje van de Acropolis mee te nemen. Maar toen de beeldengroep van het (west) tempelfronton in de takel hing, braken de touwen en alles viel in stukken. Morosini liet ze maar liggen en trok verder.

De Turken konden hun Atheense stellingen later weer innemen, maar het Parthenon bleef een ruïne ... en het in stukken gevallen fronton? Dat kunnen we - dankzij de inzet van Lord Elgin - nog steeds bewonderen in het British Museum (Londen).

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-25T12:12:00.003+02:00

2011-09-22T09:28:00.002+02:00

ATLANT

Op romaanse kerken doen sommige figuren gewoon hun "werk". Het zijn atlanten, dragers die hun naam te danken heeft aan Atlas, de mythologische reus die het hemelgewelf torste.
Zoals aan en in het romaans kerkje van Anzy-le-Duc (Bourgondië). De latei van de hoofdingang werd aan beide kanten 'gedragen' door een atlantje.

Een atlant die bijna lijkt te bezwijken onder het gewicht en alleen gezelschap heeft van een ... muziekmakende ezel (voorkant console)!

Eenmaal binnen moeten de ogen even wennen aan het weinige licht. De oudste figuratieve kapitelen van Bourgondië zijn hier (elfde eeuw) en aan weerzijden van de absis .... inderdaad: een kapiteel met een atlant omringd door somberkijkende mannen.
Bijna duizend jaar oud !

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-20T09:42:00.004+02:00

SCHOOTHONDJE

Het schoothondje ligt heerlijk te slapen op de schoot van .... Cleopatra.

De koningin van Egypte heeft een klein kroontje op haar hoofd omvlochten met parels. Ze heeft ook een enorme parel als oorbel. Maar die parel van haar linkeroorbel ontbreekt! Dat klopt, want de Romeinse encyclopedist Plinius vertelde het volgende verhaal: Cleopatra zei tegen Marcus Antonius dat ze hem zonder probleem een maaltijd van minstens tien miljoen sesteriën kon voorzetten. Marcus Antonius geloofde dat niet. Wedden? De volgende dag werd hij voor het diner uitgenodigd. Cleopatra gaf hem inderdaad een rijk banket, maar die tien miljoen sesteriën? Nee, dat had het zeker niet gekost!

Toen liet Cleopatra een beker azijn op tafel zetten. Ze pakte één van haar oorbellen - een kostbare en unieke parel - liet die in de azijn vallen. De parel loste op en Cleopatra dronk de beker leeg. Ze maakte aanstalte om ook haar tweede oorbel op dezelfde wijze 'op te drinken', maar dat was niet nodig. Marcus Antonius wist al dat hij de weddenschap verloren had. Plinius meldde verder dat ook de tweede parel beroemd werd. Want na Cleopatra's nederlaag en dood, werd de tweede parel in tweeën gesneden en versierden de oortjes van een Venus-beeld in het Pantheon te Rome.

De schilder Jacob Jordaens schilderde dit parel-in-azijn-beker-tafereel in 1653. Marcus Antonius staat er een beetje beteuterd bij te kijken ...

... en de aanwezige nar moet het absurde van de hele situatie benadrukken.
Toen Jordaens schilderde, had Vadertje Cats ruim vijftien jaar eerder achthonderd versregel gewijd aan dit illustrere paar: "De prachtige en dertele lief-koserie van Marcus Antonius velt-overste van de Romeynen en Cleopatra, koninginne van Egypten". Cats kende zijn klassieke bronnen uitstekend en hij borduurde dan ook voort op die voor Cleopatra negatieve teksten. Immers, de overwinnaar schrijft de geschiedenis en Cleopatra had verloren. Dus de klassieke bronnen waren haar meestal niet gunstig gezind. Ook bij Cats is Cleopatra de femme fatale en kon Marcus Antonius er écht niets aan doen; hij werd verleid:

"De vorst die zat verbaasd, zijn geest is opgetogen,
en heeft het zoet venijn allengs in-gezogen
hij is niet die hij was, hij is zijn eigen niet,
hij doet wat hem het vlees en wat de lust gebiedt".

Cats eindigt zijn gedicht met een wijze les voor alle mannen:

"ziet daar een machtig vorst, en duizend grote dingen
die al gelijk rook in haast te niete gingen
en zo gij d'oorzaak vraagt: het was geschonden trouw,
een dertel ongelaat omtrent een lichte vrouw".

Jordaens schilderde Marcus Antonius gekleed als fiere soldaat, maar zó gedraagt hij zich niet. Nee, hij is helemaal in ban van Cleopatra die majestueus en rijk gekleed het centrum is van het schilderij en van alle aandacht. Ze heeft duidelijk alle touwtjes in handen.
En Marcus Antonius? Die lijkt wel Cleopatra's schoothondje!!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Momenteel is dit prachtige schilderij te zien op de tentoonstelling Vlaamse schilders uit de Hermitage in Amsterdam.

2011-09-19T13:56:00.001+02:00

2011-09-17T11:48:00.002+02:00

17 september Hildegard van Bingen

Vandaag in 1179 stierf de 81-jarige Hildegard van Bingen; een bijzondere vrouw die in haar eigen tijd werd bewonderd.
Al jong trok ze zich terug uit het leven en woonde ingekluist in het Disibodenberg-klooster (ten ZW van Mainz). Daar kreeg ze visioenen die ze - zo vertelde ze - in opdracht van God opschreef. Als bijzondere, door God geïnspireerde vrouw werd ze uiteindelijk geaccepteerd in de geestelijke (mannen) wereld. Bernard van Clairvaux (1090-1153), stichter van cisterciënzerkloosterorde die fulmineerde tegen pracht en praal in de kerk, verdedigde Hildegard en "hij vroeg de paus onder bijval van iedereen dat hij niet moest toelaten dat zulke een stralend licht door zwijgen zou worden overdekt; hij moest juist zo'n genade, die God in zijn tijd openbaarde, door zijn autoriteit bevestigen".
Uiteindelijk besloot ze haar eigen (nonnen)klooster te stichten (Rupertsberg). Het aantal nonnen steeg en Hildegard stichtte een tweede klooster (Eibingen). Dat is nog steeds een nonnenklooster en het lijkt misschien romaans (van een afstand) maar werd gebouwd én gedecoreerd in begin twintigste eeuw.

Behalve het op schrift stellen van haar visioenen, schreef Hildegard ook niet visionaire boeken, bijvoorbeeld over heilzame planten & edelstenen en over de strijd tussen deugden & ondeugden. Verder schreef ze brieven aan keizer Frederik I Barbarossa (1152-1190), componeerde muziek en maakte haar eigen geheimschrift.

Voor onze Hildegard-lezingen hebben we haar sporen in Duitsland gevolgd. Veel reizen was daarvoor niet nodig, want Hildegard was 'honkvast' en veel middeleeuwse resten van haar leven zijn niet bewaard gebleven. In de ruïne van het Disibodenberg-klooster staat bij een muurrest een bordje ..... zou ze daar op die plek ingekluist zijn geweest?
Maar de échte inspiratie voor de lezingen kwam in de huidige kloosterkerk van Eibingen, waar in de - wat wij dachten: lege - kerk ineens onverwacht de nonnen een van Hildegards composities zongen in een zijruimte.
Uiteraard in de kloosterwinkel de cd gekocht van Hildegards muziek gezongen door 'haar' nonnen. Hele ijle muziek ... een prachtige achtergrond voor verdere studie over deze bijzondere en opmerkelijke middeleeuwse vrouw die vandaag ruim achthonderd jaar geleden overleed.
Misschien moeten we maar eens wat vaker bij Hildegard stilstaan op ons web-log .......

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-15T08:55:00.005+02:00

BEWOONDE KRULRANKEN

We hebben al eens eerder stil gestaan bij die schitterende zesde-eeuwse mozaïekvloer in Constantinopel (Istanbul); een van de weinige resten van het grote Byzantijnse paleiscomplex.
De rand van dit mozaïek bestaat uit bewoonde krulranken! Al jaren zien we dat soort ranken, op mozaïeken, geschilderd op een muur of gebeeldhouwd. Nu met de herfst & winter in zicht leek het ons een leuk onderwerp om geregeld op ons web-log aandacht aan te besteden. Nu dus voor het eerst: de randrank van het zesde-eeuwse Byzantijnse paleismozaïek.

In de krullen van de dikke en veelkleurige acanthus-ranken zijn vruchten, bloemen, dieren en menselijke hoofden verbeeld. Een van die hoofden heeft een baard, snor en haren van groene bladeren; een soort bladerman waar we eerder ook al eens aandacht aan besteedden. Maar een andere rankhoofd lijkt het koud te hebben. Zijn hoofd is omsloten met een soort koolachtig blad in witte en blauwige accenten. Zijn snor bestaat uit kleine blaadjes in diezelfde kleurstelling; hij heeft geen baard. Zijn ze personificaties van de seizoenen? Dan zou het om de lente of zomer en winter kunnen gaan.

Zeker weten doen we het niet, want de mozaïekrand is voor het grootste deel verdwenen. In ieder geval herbergt de rankenrank vooral mooie bloemen, lekkere vruchten, dartele dieren ....

.... en onze favoriet: de schildpad!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over dit Byzantijnse mozaïek vindt U hier & hier ...

Naar onze klik-route Constantinopel - Istanbul.

2011-09-13T09:44:00.002+02:00

LA LATINA

Ergens in hartje Madrid is de ultieme herinnering aan haar bewaard gebleven: haar sarcofaag. In marmer ligt ze zoals ze heeft geleefd: met gevouwen handen alsof ze nog steeds bidt en gekleed in eenvoudig habijt.
Beatriz Galindo werd in Salamanca geboren, tussen 1465 en 1475. Haar familie had haar voorbestemd voor het klooster .... maar het liep anders. Beatriz was intelligent en volgde in Italië universitaire studies, o.a. Latijn en filosofie. Ze was een van de meest geletterde vrouwen van haar tijd en doceerde aan de universiteit van Salamanca. Ze dichtte in het Latijn en schreef over Aristoteles en andere klassieke denkers; helaas is van haar werk niets bewaard gebleven. Ze onderwees Latijn aan de dochters van koningin Isabel; misschien zelfs ook aan de koningin die ze verder met raad en daad bijstond.
Beatriz trouwde met Francisco Ramírez, secretaris van koning Fernando. Het echtpaar besteedde voor een groot deel hun hele vermogen aan liefdadigheid (gasthuis voor armen, school voor arme meisjes etc.) en haar jaren als weduwe leefde zij een zeer sober leven. Ze kleedde zich - volgens de verhalen - het liefst in een habijt, zonder opsmuk.
Zij werd La Latina genoemd en hij El Artillero, vanwege zijn militaire capaciteiten bij de herovering van Granada. Het gebeurt niet vaak dat - zoals bij dit echtpaar - de militaire loopbaan van hem in het niet valt bij de intellectuele capaciteiten van zijn vrouw.
Een beroemd Spaans dichter vroeg zich af of Beatriz Galindo "vrouw of pure intelligentie" was; een mooier compliment was niet denkbaar in de zestiende eeuw.
Ze overleed in 1534 en hun beider sarcofagen staan nu in hartje Madrid. La Latina, een erudiete vrouw in de Spaanse renaissance .... goed om even bij stil te staan.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-12T09:38:00.008+02:00

WRAAK

Ezels werden en worden (helaas) vaak slecht behandeld.
En soms is het zelfs een ezel té veel en gaat hij over tot actie. Zo'n actie is prachtig beschreven in Romeinse roman De Gouden Ezel van Apuleius. Gekoeioneerd, geslagen, getreiterd en uitgescholden moet de hoofdpersoon ezel Lucius - een jongeman die mede door zijn nieuwsgierigheid in een ezel veranderd was - alles van de ezeldrijver over zich heen laten komen. Maar het is zo'n gemeen jongetje, dat ezel Lucius hem uiteindelijk met zijn hoeven een akelige trap gaf. Overigens duurt die zoete wraak maar kort, want het jongetje bedenkt alweer een nieuwe, gemene straf ....

Maar dat ene moment van ezel-triomf!

Tot het uiterste getergd neemt de ezel wraak, en hoe kort ook, die zal zoet geweest zijn. In de zesde eeuw werd zo'n ezel-wraak schitterend verbeeld op een vloermozaïek van het keizerlijk paleis in Constantinopel (Istanbul).
Wat weergaloos is de actie in mozaïeksteentje 'neergelegd'. Naast een boom, een fontein, landarbeiders ... zomaar een scène op het land, zó zal het wel bedoeld zijn.

Wij moesten bij het zien van dit mozaïek direct aan Apuleius' Lucius denken en zijn moment van wraak én ...
aan wippende kabouter Spillebeen op die paddestoel .... "allebei zijn beentjes, hopla in de lucht"!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Naar Apuleius' stad Madauros (Algerije).

Voor meer ezels klik hier.

2011-09-09T09:40:00.005+02:00

KOP

Romaans kerkje in Aulnay (Poitou); we hebben 't wel vaker over deze St. Pierre. Zowel aan de buitenkant als binnen kwamen we dezelfde soort kop tegen.

Buiten een kop die lijkt op een grimlachend masker met indrukwekkende ingerolde snor, doorlopende wenkbrauwen en prachtige haar en baardharen: heel recht maar eindigend in een leuk krulletje.

Binnenin deze St. Pierre meestal bijbelse scènes op de kapitelen. Op een niet-bijbels kapiteel twee koppen. Mooie neus, grote snor, bijzondere ogen en grote rechtopstaande oren. En overdadig stijl hoofd- en baardhaar dat eindigt in een klein krulletje.

We overpeinzen nu eens niet de mogelijke symboliek of betekenis, maar verwonderen ons over de strakke vormgeving die bijna modern aandoet.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Aulnay's zuid-portaal - consoles - interieur.

2011-09-08T09:31:00.005+02:00

VERGANE GLORIE

Van het rijkversierde paleis van de Byzantijnse keizers in Constantinopel (Istanbul) is weinig bewaard gebleven. Ongeveer op de plek waar nu de Blauwe Moskee staat, was de kern van van het uitgestrekte keizerlijke complex dat vanaf de vierde eeuw werd gebouwd, veranderd en uitgebreid. Begin dertiende eeuw werd het paleis erg bouwvallig en zakte men door vloeren. Keizers kozen andere paleizen als woonplek en kwamen nog zelden in het "oude" paleis.

Toen de Lombardische edelman Liutprand als gezant van de Duitse keizer hier kwam onderhandelen over een huwelijk tussen de zoon van Otto I en een Byzantijnse prinses, werd hij in de troonzaal in audiëntie ontvangen. Hij keek zijn ogen uit: bij de troon stond een verguld bronzen boom met verguld bronzen vogeltjes die floten en verguld bronzen (of houten) leeuwen die verschrikkelijk konden brullen en met hun staarten op de grond sloegen. Als klap op de keizerlijke vuurpijl: een troon die de zittende keizer in een oogwenk tot bij het plafond kon opkrikken! Liutprand zag het met eigen ogen!
Veel vertrekken hadden prachtige beschilderingen en mozaïeken op muren en vloeren .... rijkdom straalde overal vanaf. Nu rest ons nog weinig tastbaars, maar wát er nu te zien is, is fantastisch. Vanaf 1952 werden de resten van een groot paleisperistylium teruggevonden en minitieus onderzocht. Het vloermozaïek (eerste helft zesde eeuw) bestond naar schatting uit 75 miljoen kubusjes (0.5cm) van steen, terracotta en glas gelegd in allerlei losse figuratieve patronen in een witte achtergrond. Het is een weelderig stenen tapijt, vol vaart, actie & humor, met mensen, dieren, landschappen en bouwwerken. Van scènes in de arena tot kindjes die op een dromedaris zitten te spelen met een vogeltje. Hier een fontein, daar een watermolen, wilde natuur en bucolische idylle.

De moderne onderzoeker neemt geen genoegen met het idee dat het hier gaat om louter toevallig bij elkaar geplaatste scènes. Wat is de betekenis van de afbeeldingen en de bedoeling van het mozaïek? Misschien wel net zoals de getekende wereld die op de zeventiende-eeuwse stadhuisvloer onder voeten van de Amsterdammers lag. Zo lag in Constantinopel alle facetten van het grootse Byzantijnse rijk zichtbaar in het paleis, in het keizerlijke centrum. De keizer, zijn familie en functionarissen zagen daar letterlijk die wereld onder hun voeten liggen. En dát klopte in de zesde eeuw, toen keizer Justianianus de aspiratie had om het Romeinse Rijk te herstellen in omvang en grootsheid.

Wij weten dat dát hem uiteindelijk niet gelukt is, maar toen lag er al wel dit fantastisch mozaïek op de keizerlijke vloer. Een mozaïek dat zijn weerga niet kent in de laat klassieke wereld! Als u in Istanbul bent, bezoek dat Mozaïek Museum!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Naar onze klik-route Constantinopel - Istanbul.

Aanraders: boeken over Byzantium.

2011-09-06T08:52:00.003+02:00

WINDMOLENS

We hebben het al eens gehad over de uitdrukking tegen windmolens vechten. Verantwoordelijk voor dit taalgebruik van ons is de Spaanse schijver Miguel de Cervantes Saavedra, de bedenker van de onsterfelijke romanfiguur Don Quijote.
Het is eigenllijk niet zo verwonderlijk dat de windmolens van La Mancha (Spanje) een plaats - zij het een bescheiden plaats - kregen in de avonturen van Don Quijote.

Want in de tijd dat de dolende ridder bedacht werd (eind zestiende eeuw), waren de windmolens van La Mancha volop in gebruik. Juist in die tijd ontstonden nieuwe dorpen in deze streek, werd er veel graan verbouwd en nam de vraag naar meel sterk toe.
Het was tevens een tijd dat de banden tussen de Nederlanden en Spanje nogal hecht waren en "onze" molenbouwers internationale bekendheid hadden. Sommige deskundigen menen dat de Hollanders de hele molen kant en klaar naar Spanje brachten. Anderen zijn van mening dat er al vanaf de veertiende eeuw windmolens in de verschillede delen van Spanje bestonden en dat de Hollanders de Spaanse molens hebben geperfectioneerd. De molinologen weten het (nog) niet, maar er is in ieder geval één Nederlander die dacht te weten hoe de molen in Spanje kwam.

In de Grote of Bartholomeuskerk in Schoonhoven is een grafzerk te vinden van een in 1613 (of 1615?) gestorven schipper met het volgende opschrift (in modern Nederlands): "Hier ligt begraven Klaas Louwerenzoon Blom. schipper van Gorcum. Toen hij was oud .... jaren is hij met een schip naar Spanje gevaren en hij bracht uit Holland aldaar de eerste molen in 't vijftien hondert negen en veertigste jaar". Onder de tekst is ook een groots zeilschip afgebeeld met rechts een vuurtoren en links een molen: een échte Hollandse standerdmolen die in niets lijkt op de cylindrische torenmolens van La Mancha.

Maar dat kan natuurlijk te wijten zijn geweest aan de zerkmaker die nooit Spaanse molens had gezien en alleen de molens in zijn Hollandse omgeving kende.
Misschien heeft dus hulp uit de Nederlanden de Spaanse molens verbeterd.

De windmolens namen in La Mancha een zó belangrijke plaats in dat Cervantes ze een plaats gaf in de avonturen van Don Quijote. Hierdoor werden ze wereldberoemd en vechten ook wij in Nederland allemaal wel eens in ons leven tegen windmolens!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Over het bovenwiel in de Spaanse molens en Don Quijote vechtend tegen de windmolens.

Meer Don Quijote & Sancho Panza, klik hier.

Voor een prachtige Nederlandse vertaling van Don Quijote van La Mancha, klik hier.

2011-09-05T09:46:00.003+02:00

SIRENE

Een schitterend romaans kerkje staat in het Bourgondische Anzy-le-Duc. De buitenkant oogt zo rustgevend, zeker in de late namiddag. In de elfde eeuw werd het een bedevaartsoord dat veel pelgrims trok en een nieuwe kerk werd noodzakelijk. Deze werd gebouwd in de tweede helft van die elfde eeuw; de vieringstoren - en prachtige ! - al in begin twaalfde eeuw.

De consoles onder de dakrand zijn bijna allemaal versierd; vaak met een mooi bladmotief. Verrekijker gepakt ...

... een van de consoles heeft een gebeeldhouwde schelp. Zou het een verwijzingen zijn naar de middeleeuwse pelgrim naar Santiago de Compostela of betreft deze console - en daar moet je natuurlijk altijd op bedacht zijn - een restauratie uit de negentiende of twintigste eeuw (hetgeen in dit geval waarschijnlijker lijkt)?

Voor deze eerste maandag van de maand september: heel toepasselijk deze sirene-console!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Middeleeuwse sirenen - Seldsjoekse sirenen - muziek-sirenen - origine van de sirene - sirene of evangelist - sirenen in Cairo - sirenen van Ostia - Ovidius over sirenen - de sirene van Bet-Shean - twee sirenen in Bellapais op Cyprus - de sirene in het Franse Chauvigny - de sirenen van San Quirico d'Orcia - de sirene van Bitonto - sirene van Chauvigny & Isidorus van Sevilla - de sirene van Ruud Conens.

2011-09-04T13:18:00.001+02:00

2011-09-03T13:16:00.004+02:00

AVDAT

Een van de verrassendste ruïnesteden in Israël was voor ons: Avdat in de Negev-woestijn. Met onze huurauto reden door een bijna verlaten droog landschap. Snikheet.

Een enkele herder en zijn kudde waren de enigen die we onderweg ontmoetten.

Van verre zie je Avdat al liggen, op een heuvel, ruim 80m boven het omliggende landschap. Aanvankelijk was Avdat een rustplaats van de Nabatese karavanen die vanuit Petra (Jordanië) richting de havenstad Gaza trokken. Allereerst (derde - tweede eeuw vC) betrof het waarschijnlijk een tentenkamp, ook voor soldaten die hier gelegerd waren om de karavanen te beschermen. Daarna werd Avdat - genoemd Oboda naar een Nabatese vorst die hier begravem zou zijn - een kleine (tenten)stad met ommuring en een tempel. Midden eerste eeuw nC werd de stad geplunderd, waarschijnlijk door Arabische nomadenstammen. Toen de plunderaars weggetrokken waren, zette de inwoners blijkbaar weer de schouders eronder, want tijdens de regering van de laatste Nabatese vorst Rabel II (70-106nC) bloeide de stad.

Toen in 106 nC Avdat onderdeel werd van het Romeinse Rijk ging de voorspoed door. Alleen leefden de inwoners niet meer van de karavanen, maar van de landbouw. Grote stenen wijnpersen geven duidelijk aan dat rond de stad grote wijngaarden lagen. Men was in staat de weinige regen die hier valt op te slaan in cisternen en optimaal te benutten. Nieuwe tempels werden gebouwd en stenen huizen, waarin vrijwel geen hout werd verwerkt - ook niet voor de daken - omdat hout van ver moest worden geïmporteerd en duis duur was. De huizen werden gebouwd met stenen bogen, zoals ook in andere gebieden in het Nabije Oosten waren bomen schaars waren. Vanaf de vierde eeuw werden twee drieschepige kerken gebouwd en zelfs een prachtig badgebouw dat gevoed werd met water uit een bron.
In 636 kwam er een einde aan de voorspoed van Avdat toen Arabieren de stad plunderden en in brand staken. Maar waarschijnlijk tot in de negende eeuw bleven er mensen wonen in Avdat.

We liepen als enigen in de verlaten ruïnes. Wat slim waren die stenen wijnpersen ontworpen: grote stenen, bijna vierkant bakken waarin de druiven getreden werden en kanaaltjes die de most naar opslagruimten afvoerden. Nu in de hitte onvoorstelbaar dat er zoveel wijngaarden moeten zijn geweest! We dachten alleen te zijn, maar zien we ineens een man met twee ezels, beladen met druiven ..... het zijn de bijna levensgrote bewoners van de ruïne, prachtige kunstwerken van Dudu Gerstein.

Elders zien we een man lekker een wijntje drinken, een winkelscène en dan de bijna levensechte karavaan ......
Gerstein laat duidelijk hoe belangrijk de ezel was, ook de inwoners van Avdat.

Hij heeft ezels uitgebeeld in de beide belangrijkste economische activiteiten: nl. de handel (karavaan) en de landbouw (ezels beladen met druiven)!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-09-02T09:54:00.003+02:00

2011-09-01T09:59:00.003+02:00

MUZIKANT EZEL

Aan de zuidzijde van de kathedraal van Chartres is een grote, eenzame stenen lier- of draailierspelende ezel gebeeldhouwd (rond 1300). Langoor zitstaat op zijn staart. Zijn poten zijn zwaar beschadigd. We hebben ons alijd over deze ezel verbaasd. Al in de oudheid kende men het spreekwoord Asinus ad lyram (Ezel bij/met de lier). In de middeleeuwen werd deze uitdrukking gebruikt voor mensen die lezen maar niet kunnen of willen begrijpen of die zó ongevoelig of verdrietig zijn dat niets meer tot hun hart of ziel doordringt.

Hoe meer boeken of artikelen van 'specialisten' we lezen hoe veelzijdiger de interpretaties van deze musicus ezel in Chartres. Deze ezel moest de langskomende student - Chartres was bekend als belangrijk intellectueel centrum en school waar men ook over de klassieke auteurs doceerde - vermanen om vooral niet als die ezel te zijn die het instrument niet kon bespelen en de muziek niet begreep. Kortom, goed luisteren naar de docenten.
Nee, de ezel vermaande om vooral niet doof te zijn voor de hemelse muziek.
Nee, de ezel waarschuwde tegen de verkeerde wereld, tegen het boze, tegen de zonde.
Nee, hij moest het kwaad uit de kerk weren.
Met al deze suggesties kom je uiteindelijk bij de steeds terugkerende vraag: in hoeverre had elk beeld, elk reliëf aan en in middeleeuwse kerken een religieuze betekenis? Een vraag die wij gelukkig nog niet met zekerheid kunnen beantwoorden, dus we blijven lezen en ons verwonderen!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-08-30T09:23:00.004+02:00

BIJBELSE KAPSTER

We hebben het al vaker gehad over het romaanse kerkje St. Pierre in Aulnay (Poitou): de consoles en de vooral bizarre monstervormen buiten rond de ingangsbogen

- inclusief hybride mens-dieren en ...

de 'verkeerde' wereld met een parodie op de mis waarbij een ram-bisschop lijkt te lezen uit een boek opgehouden een schaap.

Maar binnen heerst er een bijna middeleeuwse serene rust. De eenvoud van deze twaalfde-eeuwse romaanse vormen doet ook hier weer weldadig aan.

Op enkele kapitelen zijn duidelijk herkenbaar bijbelse taferelen afgebeeld, zoals de eerste bijbelse moord: Kain, de oudste zoon van Adam & Eva, slaat zijn jongere broertje schaapsherder Abel dood. De namen staan er zelfs bij.

Genoten hebben we van de voorstelling van de slapende Samson (Simson), wiens buitengewone kracht en haardos onlosmakelijk met elkaar verbonden waren. Samsons liefde voor de Filistijnse Delila werd hem fataal. Zij wist Samson's geheim te ontfutselen. Toen Samson in haar schoot in slaap gevallen was, knipte ze zijn haar af. Samson ligt hier lekker te knorren op een fraai bed (met onderkleed!) terwijl Delila zijn haar afknipt. Hoewel in het bijbelverhaal geen sprake is van een dienares, heeft de twaalfde-eeuwse beeldhouwer er wel een weergegeven; zij bindt Samsons handen vast.

Leuk detail: plukje haar in de schaar!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-08-28T11:43:00.003+02:00

SULTANSZONEN in ROME

Zondag in de Duomo van Siena na de mis .... de uitdrukking "je kon over de hoofden lopen" is van toepassing. Een van de allermooiste vertrekken in die Duomo is voor ons de Libreria Piccolomini. In 1502 tekende de schilder Pintoricchio een contract met kardinaal Piccolomini die tevens aartsbisschop van Siena was. Hij moest in de ruimte waar de bibliotheek ondergebracht was van paus Pius II (Aenea Silvio Piccolomini), de oom van de kardinaal, tien episodes uit het leven van de paus vereeuwigen. Let wel - zo staat er duidelijk in het contract - meester Pintoricchio zelf moest in ieder geval de hoofden van de figuren schilderen.
Het leven van Pius II ontrolt zich voor onze ogen. Wij houden van Pintoricchio's heldere stijl, zijn rijke kleurenpalet, zijn minitieus vormgegeven details. In de laatste scene zien we Pius II in de havenstad Ancona, waar hij leiding zou geven aan een kruistocht tegen de Turken die net Constantinopel hadden veroverd (1453). Maar voordat Pius II daadwerkelijk uit kon varen, overleed hij in Ancona (zomer 1464).
De laatste schildering speelt zich dan ook af in Ancona: de paus zit op zijn draagstoel en geeft bevelen, lijkt het. We zijn in het bijzonder geïnteresseerd in één van de figuren van de pauselijk entourage, nl. voor de staande besnorde man (rechts) met groene kousen, geel gewaad, rode mantel en een smetteloos witte tulband. Hij kijkt ons strak aan.

Deze - toen 16-jarige - Beyazid Osman zou een (half)broertje van de Ottomaanse sultan Mehmed II zijn geweest. Toen Mehmed zijn vader als sultan opvolgde en Beyazid Osman als jongere zoon gedood zou worden, werd hij uit het koninklijk paleis in Edirne gesmokkeld ("zegt men"). De Italiaan Torcello zou de peuter hebben geadopteerd en nam hem later mee naar Rome, waar de jongen in 1456 werd gedoopt. Vanaf dat moment heette hij Calixtus Ottomanus.
Zou deze jongeman in Rome vastgehouden hebben aan de Turkse mode? Zou hij echt nog een tulband hebben gedragen? Is hij niet een beetje té oud voor een 16-jarige?
Pintoricchio heeft hem niet gekend, maar .... de schilder kende wel een andere Turk die in zijn tijd aan het pauselijke hof verbleef, nl. Jem Sultan (geboren 1459).
Jem was de zoon van Mehmed II die met zijn oudere broer Beyazid II streed om de macht na papa's dood. Uiteindelijk vluchtte Jem naar de Johannieters op Rhodos en kwam in 1489 aan het pauselijke hof terecht waar hij bijna zes jaar verbleef. Daar schilderde Pintoricchio op verzoek van paus Alexander enkele vertrekken; zeer waarschijnlijk heeft hij Jem gekend, want de Turk stond model voor een van de figuren in zijn fresco!
Als de verhalen kloppen, dan stond in Siena dus (indirect) neef Jem model voor zijn (half)oom Calixtus Ottomanus! Het verleden blijft ons bezig houden!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Net vertaald een gedeelte van het werk van Piccolomini; meer informatie vindt u hier.

2011-08-26T11:51:00.003+02:00

Net verschenen: een fascinerende biografie van een zeer bijzondere stad.
Meer informatie vindt u hier.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-08-25T13:02:00.005+02:00

OMARMING

Aan en in een romaanse kerk is veel te zien, zeker de St. Pierre in Aulnay (Poitou). We zijn al eerder even stil blijven staan bij de decoratieve bogen rond de zuid-ingangsboog. En dan al die consoles .....

..... fabeldieren zoals de griffioen

..... een monsterkop die net een mens heeft opgegeten; alleen twee beentje steken nog uit zijn muil.

..... een nogal agressief ogende man.

Hoe teder heeft de middeleeuwse beeldhouwer niet deze omarming afgebeeld? Een juweeltje in de figuratieve stenen overdaad!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-08-23T09:03:00.005+02:00

GEZANTSCHAP

Op het affiche van de tentoonstelling Handelswaar & Souvenirs (Leiden, Rijksmuseum van Oudheden) is bovenin het zeventiende-eeuws schilderij afgebeeld dat de handelscontacten tussen de Nederlanden (VOC) en Perzië prachtig in beeld brengt.

Op 15 september 1651 verlieten twee schepen Nederlands Indië met aan boord een Nederlands gezantschap onder leiding van Johannes Cunaeus (1617-1673). Bij aankomst in de Perzische havenstad Bandar Abbas schoten de schapen een aantal saluutschoten. Doel van de reis was de Perzische hoofdstad Isfahan om daar de handelsbetrekkingen tussen de VOC en Perzië te verbeteren en lagere tolgelden te verkrijgen. Het betrof vooral de handel in zijde en in paarden.
Perzische paarden waren blijkbaar toen in trek, zoals Everard Meyster toen dichtte:
"Een rustigh Persiaensche paert
Is dan (alst ouwde spreeckwoort luyt)
Meer dan een stal met ezels waert
Daer meer geschreeuw als wol komt uyt."

Het gezantschap van Cunaeus duurde een jaar en onderweg werden ze groots ontvangen met uitgebreide banketten opgeleukt met muziek en dans, kregen ze geschenken, maakten uitstapjes, o.a. naar de ruïnes van Persepolis.

Op het schilderij is Cunaeus afgebeeld met het "gouden" eregewaad dat hij van de Shah van Perzie had gekregen samen met een "appelgrauw paert met en goude thoom en de gespen der zadel mede van gout". Wellicht dat de man achter hem in de rode mantel Cornelis Speelman is die een relaas over dit gezantschap heeft geschreven en wiens woorden hier zijn aangehaald.

De oriëntaals geklede man met zware snor is wellicht de gouverneur van Bandar Abbas of een andere belangrijke Pers die het gezantschap begeleidde.

De stoet wordt voorafgegaan door dansers en muzikanten in fantasie-kostuums.

De honden op de voorgrond verwijzen misschien naar de grote hond die het gezantschap de gouverneur van Bandar Abbas cadeau deed.

Dit schilderij werd door Jan Baptist Weenix geschilderd in opdracht van Cunaeus, die zich uiteindelijk in 1658 weer in het hem vertrouwde Leiden vestigde. Dit schilderij was voor Cunaeus ongetwijfeld bedoeld als een levendige herinnering aan dit Perzische gezantschap, het hoogtepunt van zijn carrière.
Een écht souvenir dus!
© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

In het Rijksmuseum Bulletin (2009) schreef Erlend de Groot een leuk artikel over dit schilderij (p. 313-324): The Dutch Embassy to Isfahan (Persia) in 1651-52 led by Johannes Cunaeus.

Meer informatie over de tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs in Leiden.
Op ons web-log: acte-tas met gouddraad - waterbekken - bijzonder tegeltableau - turkoois.

2011-08-22T09:31:00.005+02:00

EZEL-WIJNBEKER

Een van de eerste ezel-objecten die we ruim dertig (!) jaar geleden fotografeerden was deze Griekse wijnbeker; nog in het oude Bristish Museum, waar in prachtige houten vitrines een overvloed aan Griekse vazen bij elkaar stonden. Dit bijna 20 cm lange ezels- of muildierhoofd viel ons direct op. Zo'n drinkbeker wordt nu rhyton genoemd, maar de Grieken noemden ze naar het voorgestelde dier.
Met de oren naar achteren en zijn bek open, lijkt hij te balken; te balken van plezier? Misschien omdat een leven in gezelschap van de wijngod Dionysus voor een ezel wel een paradijs leek in vergelijking met de écht harde werkelijkheid van een ezelsleven toen.
Of zit er meer symboliek achter? Balkt hij omdat hij sexueel opgewonden is, zoals ezels rond Dionysus die ithyfallisch werden afgebeeld? Symbool voor de staat van opgewonden geluk dat Dionysus ook zijn wijndrinkende vereerder verschaft? Wie weet wat de oude Griek van midden vijfde eeuw vC gedacht heeft toen hij deze ezel-wijnbeker aan zijn lippen zette. Laten we hopen dat de aangelengde wijn hem prima gesmaakt heeft!

Ons wachtte in het museum-restaurant een English Tea in een fantasieloos, saai wit kopje!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-08-18T10:58:00.004+02:00

AULNAY

Het romaanse kerkje van Aulnay (Frankrijk) was écht het eerste romaanse bouwwerk dat ons onderdompelde in de - op het eerste gezicht - onbegrijpelijke beeldtaal van de middeleeuwen.

Het zuidportaal was in onze ogen een walhalla van vreemde, grillige monsters, dragende atlanten en rustig zittende en staande mannen, resp. de Oudsten van de Apocalyps en de apostelen.

De buitenste archivolt (boogomlijsting) leek wel een uitgelaten carnavalstoet met onbenoembare hybriden.

De grens tussen mens en dier leek vervaagd. Alsof deze bonte stoet de onrust van het onzekere bestaan wilde verbeelden, de gevaren van het middeleeuwse leven dat ook nog eens werd bemoeilijkt door zondige verleidingen.

De staande ezel met zijn harp - hoe paradoxaal ook - was een verademing van herkenbaarheid en daar in Aulnay raakten we voorgoed aan de middeleeuwse musicus ezel verslingerd.
We lieten alle vier de archivolten op ons inwerken.
Daarna stapten we de kerk binnen. We kwamen in een andere wereld, een middeleeuwse wereld, qua licht en uitbundigheid gedempt én rustgevend. De tijd was vergeten, de buitenwereld stond stil.

Zou de middeleeuwer het ook zó gevoeld hebben? Was dat misschien juist de bedoeling van die grillig versierde ingangspoort? Het creëren van een bewuste tegenstelling: wereld <> kerk, dagelijks leven <> God, zonde <> serene vroomheid, om de middeleeuwse gelovige zonder woorden, maar met duidelijke beelden en werkend op het gevoel, de kerk binnen te loodsen?
Bij ons werkt het wél. Niet zozeer gedreven door relgieuze gevoelens, maar wel door nieuwsgierigheid én door honger naar het verleden stappen we altijd een middeleeuwse kerk op onze weg binnen .... tenminste als de deur ervan open staat.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-08-17T09:48:00.004+02:00

TURKOOIS

Op de tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs (Leiden, Rijksmuseum van Oudheden) is deze geglazuurde kan te zien, een prachtig voorbeeld waartoe de middeleeuwse Perzische pottenbakkers in staat waren. Nieuwe ontwikkelingen in het geglazuurde aardewerk verspreidden zich redelijk snel in de islamitische wereld. Experimenteel probeerden pottenbakkers de klei meer en meer te vermengen met o.a. gemalen kwarts om zo een pot van witbakkende 'klei' te kunnen maken. Deze zoektocht naar witbakkende 'klei' werd ingegeven door het feit dat men zeer gecharmeerd was van het Chinese porselein, dat pottenbakkers in de islamitische wereld op verschillende manieren probeerden te imiteren. Men vermoedt dat de ontwikkeling naar een witbakkende frit (of fritte) in Egypte is begonnen en verder werd uitgewerkt in Iran / Perzië, waar pottenbakkers ook met glazuren, luster en beschildering experimenteerden.

Dit kiezelaardewerk - ook fritware of stonepaste genoemd - is hier voorzien van de toen veel gebruikte, schitterende turkoois-kleurige glazuur met donkerblauwe accenten.
Leuk detail: gezichtje op de tuit!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs in Leiden.

Op onze web-log meer over deze tentoonstelling: actetas van gouddraad - Amsterdams-Tunesisch tegeltableau - bijzonder waterbekken

2011-08-16T10:17:00.004+02:00

ER WAS EENS ....

Er was eens een koning en een koningin en zij hadden drie dochters. De oudste was knap, de tweede was nog knapper, maar de derde, de jongste - haar naam was Psyche - was wonderschoon. Ze was zó mooi dat iedereen haar met open mond bleef aanstaren en de heiligdommen van Venus, de godin van de schoonheid, links liet liggen! Niemand, maar dan ook niemand durfde de hand van dit bovenaards mooie meisje te vragen en Psyche dreigde dan ook een oude, ongetrouwde vrijster te worden. Haar vader was radeloos, wat moest hij doen? Het enige wat hem restte was de goden raad vragen! Dat deed hij in het oeroude orakel van Apollo bij Milete (Didyma).

Zó begon de Romeinse schrijver Apuleius in de tweede eeuw zijn bewerking van een bekend sprookje over liefde, verraad en eeuwige trouw. Met veel humor beschreef Apuleius hoe Psyche's vader van de Griekse god Apollo gelukkig een antwoord in het Latijn kreeg. Op die manier konden de lezers van zijn Latijnse roman ook Apollo begrijpen. Het antwoord was duidelijk. Helaas, want het beloofde op het eerste gezicht weinig goeds voor Psyche die - zo voorspelde de god - een akelige echtgenoot zou krijgen "een monster dat door de lucht vliegend elke vijand verslaat" en voor wie "zelfs oppergod Jupiter siddert".
Arme Psyche! Haar vader keerde "verslagen en treurig" naar huis terug.

Het antwoord van Apollo Didymeus was in dit geval toch een beetje cryptisch. Psyche's monsterlijke echtgenoot die kon vliegen en voor wie zelfs Jupiter sidderde, was niemand anders dan Amor, zoon van Venus. Hij was het vliegende godje die met zijn pijlen de liefde naar zijn hand kon zetten; voor zijn macht moesten mensen én goden buigen.

Psyche moest weliswaar veel obstakels overwinnen, maar uiteindelijk mocht ze zich voorgoed geborgen weten in de armen van haar geliefde Amor.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over het orakel van Didyma en de pelgrims, op onze webstek.

2011-08-15T10:27:00.002+02:00

15 augustus

Vandaag 15 augustus herdenkt zowel de westerse als de oosterse kerk Maria's dood en tenhemelopneming; wordt ook wel de koimèsis - d.w.z. de ontslaping - van Maria genoemd.
U weet in Istanbul is de Christus in Chora kerk onze favoriet en daar is in mozaïek dit thema schitterend verbeeld. Apostelen, vrouwen en mannen hebben zich om het sterfbed van Maria verzameld en treuren.

In het midden staat Christus in een amandelvormige stralenkrans (mandorla). Hij houdt de ziel van Maria, in de vorm van een kleine baby, vast en neemt deze mee richting hemel.

Wat ons zo fascineert in dit veertiende-eeuwse mozaïek is hoe de kunstenaar Christus heeft benadrukt; helemaal van goud met een mandorla vol engelen in schakeringen van blauwig zwart-grijs-wit.

Schitterende details!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over deze prachtige Byzantijnse kerk in Constantinopel (Istanbul): hier over de stichter, hier over mozaïeken met de kindertijd van Maria en hier over zo prachtig voorgestelde broodvermenigvuldiging - Anastasis.

Aanraders: boeken over Byzantium.

2011-08-12T08:53:00.002+02:00

EGEL

Een jaar lang hebben we 'm niet gezien. We vreesden het ergste, maar gelukkig gisteravond zag ik 'm weer door de tuin waggelen: "onze" huisegel.
Het is onze wilde "huis"dier dat Ruud inspireerde voor dit T-shirt!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer ontwerpen van Ruud Conens: Herodes - Medusa - ezel - basilisk - Vesuvius - Gekkie - logo - zeemeermin/sirene - Conques - tulp - haasje - visjes - middeleeuws varkentje - Alexanders luchtreis.

2011-08-10T09:06:00.004+02:00

MANTICHORA

Vorige week beloofde ik u een mantichoor, mantic(h)ora, een gruwelijk fabeldier dat ergens in de vierde eeuw vC zijn 'leven' begon. Ook deze mantichora werd afgebeeld in de graftombe van Marisa (Israël). Aristoteles beschreef de mantichora als een dier met een rode leeuwenlijf en een mensengezicht met blauwe ogen, maar in de bek wel drie rijen tanden en zijn staart lijkt op die van een schorpioen waarmee hij dodelijk pijlen kan afschieten. Hij kan snel rennen en zijn geluid is een soort mengeling van panfluit en trompet.... en hij is dol op mensenvlees.

De tweede-eeuwse reiziger Pausanias had zo zijn twijfels. Hij dacht dat het gewoon om een tijger ging en dat de Indiërs er een fantastisch dier van gemaakt hebben "omdat ze bang zijn voor dat beest". Ondanks deze terechte kritische noot, bleef men in oudheid en middeleeuwen geloven dat de angstaanjagende mantichora écht bestond. Soms gaf men het dier zelfs nog vleugels!
Jacob van Maerlant schreef in zijn Het boek der natuur (ca 1266): "De mantichora is volgens Plinius en Solinus een echht monster; hij heeft het gezicht van een mens, maar met gele ogen en rood haar, en ziet er verder bijna helemaal uit als een leeuw. Zijn staart eindigt in een vlijmscherpe punt en zijn stemgeluid heeft de aangename klank van een blaasinstrument. Er is niets waar de mantichora meer van houdt dan van mensenvlees. Hij kan zich snel als de wind voortbewegen en zijn gebit bestaat uit een driedubbele rij tanden".

Een paar jaar later werd in het Franse Rouen een kathedraalingang fraai versierd met o.a. fabeldieren, wellicht dat ook de mantichora daar werd afgebeeld. De mantichora werd in middeleeuwse bestiaria gezien als symbool voor de duivel die mensenzielen opeet. Later stond hij ook voor een tiran of een verrader.
Pas vanaf de zeventiende eeuw werd de mantichora langzaam maar zeker definitief naar het rijk der fabelen verwezen.
Heeft Pausanias gelijk dat de tijger aan de basis stond van de mantichora of Midas Dekker die veronderstelde dat gevonden haaientanden de inspiratie waren? Ach, we zullen er nooit achterkomen.
In ieder geval is de mantichora na zo'n tweeduizend jaar "uitgestorven"!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Pas verschenen: gedeeltelijke vertaling van Pausanias; zie onze boekbespreking.

10 augustus, over plunderen gesproken .....

2011-08-08T09:46:00.003+02:00

WINKELCENTRUM

Aan een van de hoofdstraten van de Romeinse stad Cuicul (Djemila, Algerije) staan de zuilen nog overeind van de porticus van een winkelgalerij. Hier kon je - 1800 jaar geleden - je dagelijkse boodschappen doen. Het winkelcentrum lag op een toplocatie, nl. vlakbij de belangrijkste tempel van Cuicul: het capitool, waar de capitolijnse trias werd vereerd: Jupiter, Iuno en Minerva. Buren waren ook de basilica Julia, waar recht werd gesproken, en de curia, waar de 'gemeenteraad' bijeen kwam.

De broers Caius en Lucius Cosinius schonken 30.000 sestertiën om de bouw van deze overdekte markt mogelijk te maken. Aan alles was gedacht: achttien winkels rond een open hof en in het midden van de open hof stond een zeshoekig paviljoentje met - uiteraard - een altaar gewijd aan Mercurius, de god van de handel. Er stond ook een ponderarium.

Dit was een groot stuk steen waarin de officiële inhouds- en lengtematen waren vastgelegd. Hier kon je na je inkopen even kijken of je wel voldoende waar voor je geld had gekregen!
Lucius en Caius hebben hun stad iets blijvends gegeven. Want deze winkelgalerij deed bijna vierhonderd jaar dienst.....

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer over de gebroeders Cosinius en hun winkelcentrum op onze web-stek.

Of op deze regenachtige augustusdag heerlijk even naar de Romeinse wereld ......

2011-08-05T09:33:00.005+02:00

EXOTEN

Het Nationale Park Bet Guvrin (Israël) is groot en de archeologische plekken liggen verspreid. Maar gelukkig, gemak dient hier de mens! Met de auto kun je overal komen en er zijn volop parkeerplaatsen. Heerlijk veel te zien: steengroeves, olijfpers, hellenistisch huis, Romeinse duiventil waar accomodatie was voor duizenden duiven, kruisvaarderskerk, onderaardse graven ....
Marisa of Tel Maresha was met name in de eerste eeuwen vóór onze jaartelling een belangrijke stad. Eén van de inwoners was Apollophanes, zoon van Sesmaios. Hij was een aimable en goedhartig man (tenminste dat zei hij zelf) en stond ruim dertig jaar aan het hoofd van de Phoenicische inwoners van de stad. Toen hij rond 200 vC overleed was hij 74 jaar oud.
Hij moet een rijk man geweest zijn, want zijn in de rotsbodem uitgehakt familiegraf is groot en fraai beschilderd. Het graf werd in 1902 ontdekt, maar was toen al geplunderd en de schilderingen beschadigd. Bij de restauratie in de negentiger jaren van de vorige eeuw heeft men op gipsplaten vóór de oorspronkelijke, beschadigde muren de hellenistische schilderingen op ware grootte weer aangebracht. Zo krijg je dus nu het graf te zien zoals het er 2200 jaren geleden moet hebben uitgezien toen Apollophanes hier werd bijgezet en in het Grieks zijn grafopschrift liet aanbrengen.

Op de beide lange muren van de grafkamer is een grootse jachtpartij op exotische dieren verbeeld:

olifant, lynx, giraffe, griffioen, neushoorn, cobra, wilde buffel, fabeldier mantichora .... en een wilde ezel (opschrift: onagrios hierboven) die een gevaarlijke slang probeert van zich af te houden. Deze jachtpartij vond plaats in Aithiopia (opschrift), zo noemde men Soedan en het noorden van Ethiopië in de oudheid.

Wilde Apollophanes door dit jacht-thema zijn stoerheid verbeelden? Of zag hij het hiernamaals als eeuwige jachtvelden? Of .... had hij daadwerkelijk in dat verre gebied gejaagd? Dat zou heel goed mogelijk zijn geweest, want Marisa lag in het rijk van de Ptolemaeën, de Griekse vorsten van Egypte. Van Ptolemaeus II (r. 282-246 vC) is bekend dat hij van exotische dieren hield. Hij had een dierentuin in Alexandrië, liet exoten in zijn uitbundige optochten meelopen en organiseerde jachtpartijen in verre oorden om zijn dierentuin te vullen. Ook kreeg hij af en toe dieren cadeau van bevriende vorsten.

Misschien was Apollophanes lid van een van de expedities van Ptolemaeus II; we zullen het nooit zeker weten, maar mogelijk was het wél.

Van het exotische jachttafereel in de stilte van de graftombe naar buiten. Daar worden we overvallen door het felle en hete zonlicht, maar er wacht ons alweer de volgende heerlijke verrassing: in bloei staande granaat-appelbomen ...

P.S. Weet U niet wat een mantichora is? Of hoe hij eruit ziet? Volgende week vertel ik u alles over hem. Lees dan en huiver!Fijn weekend!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor meer ezels klik hier.

2011-08-03T08:51:00.003+02:00

VISJE

Zeg: Italiaanse renaissance en iedereen stelt zich imposante - al dan niet voltooide - beelden van Michelangelo of de delicate schilderingen van Rafaël voor. Wij hebben een zwak voor beelden en reliëfs van aardewerk (terracotta) verrijkt met prachtige glazuren.
De Florentijnse Luca della Robbia (1400-1482) was aanvankelijk een beeldhouwer in marmer, maar hij legde zich toe op geglazuurd aardewerk. Hij ontwikkelde een eigen en geheime samenstelling van tinglazuren. Overal in de vijftiende eeuw - vooral in Florence - werd werk van de Della Robbia familie gebruikt. De pastelblauwe en zuiver witte kleuren werden later nog verrijkt met groen, geel, donkerblauw en bruin, zoals op dit bijna levensgrote beeld van de heilige Christoffel in de kloostergang van de San Lorenzo (Florence). Hij draagt het kind Jezus op zijn schouder.

De kleibeeldhouwer heeft prachtig weergegeven dat Christoffel de rivier oversteekt. Zijn benen zijn als het ware omgeven met een lichtblauwe 'mantel' van water.

Het is écht water, de beeldhouwer heeft een vis spartelend in het lichtblauw vormgegeven. Hij piept met kop en staart uit de golfjes.
Met zo'n leuk detail kon onze dag daar in Florence niet meer stuk!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-08-01T09:31:00.002+02:00

VUUTOREN

In de Romeinse havenstad Ostia bij Rome lag reclame op de vloer!
Uiteraard hadden nogal wat reders hun kantoor in Ostia; ze moesten lading en eventueel passagiers voor hun schepen zien te krijgen. Zo voeren regelmatig schepen tussen Ostia en de haven van Sullecthum (Salakta) aan de O-Tunesische kust; o.a. wijn, olijfolie en zoute vissaus kwam vanuit Afrika naar Ostia. Het handelskantoortje van Sullecthum in Ostia had reclame op de stoep liggen om klanten te lokken: een zwart-wit mozaïek (eind tweede eeuw) met twee dolfijnen en een intkvis, twee schepen en een vuurtoren, ongetwijfeld die van Sullecthum.

Behalve deze "afbeelding" weten we vrijwel niets van deze vuurtoren. Het was ongetwijfeld een van de vele vuurtorens die in die tijd in de belangrijkste Romeinse havens werden gebouwd. De trapsgewijze opbouw was toen vrij gebruikelijk voor vuurtorens. Tot in de elfde eeuw was deze Romeinse vuurtoren nog zichtbaar.

Meer landinwaarts in Tunesië ligt Kairouan en daar is nog steeds een van de oudste moskeeën te bewonderen. De gebedsruimte is een immense zuilenhal met ruim vierhonderd hergebruikte Romeinse en Byzantijnse zuilen.

De ruim dertig meter hoge minaret (836) behoort tot een van de oudste die bewaard is gebleven. De vierkante plattegrond zou trendsetter worden voor alle latere minaretten in N-Afrika en al-Andalus. Het is heel goed denkbaar dat een Romeinse vuurtoren - zoals die in het nabijgelegen Sullecthum - de inspiratiebron was voor deze Kairouan moskeetoren met drie "etages".
Van een Romeinse reclame-vloer in Ostia naar een Tunesische minaret; we reizen wat af, niet alleen letterlijk maar ook in gedachten, in tijd ....

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

2011-07-28T09:06:00.002+02:00

BURLESKE HUWELIJKSSTOET

We zijn al een paar jaar niet meer in het grote archeologische museum van Athene geweest. Hopelijk is het nog steeds onveranderd en niet in de vaart der volken digitaal "opgeleukt". In die grote zalen vol stenen beelden, vol bronzen beelden, vol reliëfs, vol aardewerk ..... daar kun je jezelf en je eigen tijd verliezen ..... heerlijk. Daar zie je de tijd aan je voorbij gaan en juist daar is plaats voor verwondering, voor verrassing, voor een glimlach.
Zo ook bij deze aardewerk kom die in het Griekse Thebe werd gemaakt, rond 400 vC. Allerlei interpretaties zijn al sinds de vondst van de scherven (eind negentiende eeuw) gepubliceerd. Is het een religieuze optocht? Een heilig huwelijk?
We zagen er een burleske huwelijksstoet in. Voorafgegaan door een danser en muzikant is vooral de wagen die in het oog springt. Getrokken door twee rennende en geile ezels met een takje op hun hoofd lijkt de wagen snelheid te maken. Zozeer zelfs dat de bruidsjonker - ook de oude Grieken kenden zo'n huwelijksceremoniemeester - de huwelijkswagen gaat missen. Hij kan net zijn éne voet achterop de wagen zetten, maar de wagen zal sneller wegrijden dan dat hij erop kan springen. We zien 'm al in de stofwolken liggen! De bruid en bruidegom in de wagen zijn ook komisch voorgesteld. Zij - zonder de gebruikelijke sluier - heeft wellicht een spiegel in de hand; ze tut zich nog even op. De bruidgom heeft zijn jas strak om het lijf getrokken, alsof hij zich niet verheugd op de dingen die gaan gebeuren. Is hij de oude bruidegom die zijn kaalheid probeert te maskeren met een bladerkrans op zijn hoofd?
In ieder geval lijken de ezels zich wel te verheugen en haasten zich naar het huis van het nieuwe stel; hun opgewondenheid maakt duidelijk hetgeen er zal gaan gebeuren .....
2400 jaar geleden gemaakt: humor, vaart, glimlach ...

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Veel meer ezels op ons web-log: de ezel van San Juan de la Peña (Spanje) - een Romeinse ezeltje van brons - de ezel op de sarcofaag van Junius Bassus - Hup ezel hup! (asinus nica) in Cuicul (Djemila, Algerije) - er was eens een jaloerse ezel .... - een ezel topzwaar beladen - de ezel van de heilige Seine - de ezel die Zeus om een gunst smeekte - de Keulse ezel & Jozef - Ezel uit zijn klachten over de mensen - de ezel die fout stond - de Romeinse ezel-acrobaat - de snelle ezel van Autun - de houten ezel die klappen kreeg - de ezel bij Sotinen afgebeeld in Moissac - de ezel in een glasraam van de St.Denis bij Parijs - een geweven Koptische ezel - een Romeinse tafel-ezel - de schaduw van de ezel - een romeinse ezel op de middeleeuwse kathedraal van Tarragona -het schouderkruis van de ezel - ezel-kar-parkeerplaats - Augustus' ezelbeeld - ezelbeeld in Constantinopel - zonder muildieren geen Parthenon - balkende Sancho - muildierspan-races in Olympia - Sancho Panza omarmt zijn Grauwtje - Ruud's ezel.

2011-07-27T09:21:00.003+02:00

ARTSEN-PAAR

Op de verstilde Romeinse begraafplaats van Ostia - Isola Sacra - trok een vrijstaand grafmonument onze aandacht. Boven de grafingang een inscriptie die ons vertelde dat Scribonia Attice dit graf had opgericht voor haar man Marcus Ulpius Amerimnus, haar moeder en enkele bedienden. Aan weerszijden van de inscriptie zijn twee terracotta reliëfs aangebracht die zeer waarschijnlijk de beroepsactiviteiten van het echtpaar weergeven; hij was chirurg en zij vroedvrouw.

Op de reliëfs zien we hoe de zittende arts Amerimnus (links) het been van zijn patiënt behandelt, terwijl het opengeklapte instrument-kistje rechts is weergegeven.

Scribonia helpt een a.s. moeder die al in de baar-stoel zit met daarachter een bediende.
Dit grafmonument is misschien het enige dat herinnert aan dit echtpaar, maar het vertelt ons wel iets. Amerimnus en zijn vrouw werkten blijkbaar beiden in de "gezondheidszorg". Ze hadden het goed want ze waren in staat een grafhuis en bedienden te bekostigen en leefden rond het midden van de tweede eeuw. Beiden waren voor hun werk ongetwijfeld veel op stap. Want in deze periode kende men nog geen stadsziekenhuis, artsen en ook vroedvrouwen gingen naar de patiënt toe. Amerimnus overleed als eerste en na zijn dood liet vrouwlief het graf bouwen.
"Moge dit monument beschermd worden tegen elk kwaad" zó is in opdracht van Scribonia geschreven. De tand des tijds heeft wel iets aan het grafhuis geknabbeld, maar het staat er nog én het artsen-paar is nog altijd met naam bekend!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer Ostia op ons web-log.

Vandaag 27 juli ook VII Slapers.

2011-07-25T08:39:00.003+02:00

25 juli - JACOBUS in LOCHEM

Toen predikant Jacobus Craandijk eind negentiende eeuw lange wandelingen maakte en deze met "pen en potlood" vastlegde, kwam hij ook eens in Lochem. Maar, zo schreef hij, "voor den oudheidminnaar heeft Lochem weinig of niets meer behouden ..... Alleen de enge, kromme straten herinneren nog aan de oudheid der voormalige vesting. Toch is in Lochem nog wel iets uit lang vervlogen tijden overgebleven, maar ik kan het u niet toonen, aangezien het onzigtbaar is". In 1866 had men in de Grote Kerk een paar muurschilderingen ontdekt, zo ging Craandijk verder, maar "na eenigen tijd zigtbaar te zijn geweest ... werden de schilderingen vernist en wederom onder de kalk verborgen. Veel kunstwaarde schijnen zij niet gehad te hebben. Teekening en kleur droegen de kenmerken van weinig ontwikkelde kunstvaardigheid".
Gelukkig kunnen wij nu de schilderingen wel weer zien. Samen met de heilige Sebastiaan - doorboord met pijlen - staat de heilige Jacobus tussen geschilderde zuilen met daarop een gotisch maaswerk. 25 juli is dé dag van apostel Jacobus de Meerdere.
Volgens de legenden zou Jacobus na zijn onthoofding in Jeruzalem mirakuleus in een bootje dwars over de Middellandse Zee, door de Straat van Gibraltar en via de Atlantische Oceaan aangeland zijn op de Galicische kust (NW-Spanje). Daar werd het lichaam begraven en in de loop van de tijd werd zijn graf vergeten ..... tot een kluizenaar in de negende eeuw Jacobus' graf weer ontdekte; toen was Santiago (= Sant' Iago) de Compostela een feit. Zijn grafkerk werd in de middeleeuwen een van de belangrijkste bedevaartoorden en pelgrims stroomden toe. Jacobus' legenden werden doorverteld, opgeschreven en overal verbeeld.
Ook in Nederland.

Een nog onbekende inwoonster van Lochem liet eind vijftiende eeuw Jacobus samen met Sebastiaan afbeelden in de Grote Kerk. Jacobus met zijn pelgrimsstaf in de ene, zijn boek in de andere hand. Hij draagt zijn tas bijna "tasjesrover-proof" diagonaal over zijn borst. Achteloos bungelt zijn pelgrimshoed achter in zijn nek. Duidelijk is midden op die hoed de witte Jacobusschelp - hét symbool van Jacobus - te zien.

De opdrachtgeefster zelf is afgebeeld in gebed bij de zuilvoet.
Op deze geschilderde manier heeft de Lochemse haar verering voor Jacobus gestalte gegeven. En passant bleef zij zelf - weliswaar anoniem - voortleven in de herinnering!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Vandaag ook Christoffel!

2011-07-22T14:51:00.002+02:00

22 juli - MARIA MAGDALENA

In Vézelay (Frankrijk) staat de schitterende middeleeuwse kloosterkerk Ste Madeleine. Nadat in de negende eeuw de relieken van Maria Magdalena (Maria van Magdala) in de kerk waren bijgezet, werd de kerk een belangrijk bedevaartsoord en vele duizenden pelgrims kwamen jaarlijks hier bidden. In een twaalfde-eeuws geschrift lezen we dat Vézelay ook een extra attractie had: er vonden wonderen plaats, "blinden kunnen weer zien en stommen weer spreken. Kreupelen kunnen weer lopen ... haar heilige feestdag wordt op 22 juli gevierd".
Er kwamen zoveel pelgrims, van wie velen op weg waren naar Santiago de Compostela, dat de kerk te klein werd. Vanaf eind elfde eeuw begon men met de bouw van een nieuwe, grotere kerk. De bouw, zoals bij bijna alle middeleeuwse kerken, duurde generatieslang.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer Vélezay op onze web-stek.

2011-07-21T08:55:00.007+02:00

TEGELS

Kijkt u eens op het etiket van uw Heineken-biertje. Boven de rode ster staan de woorden: "Diplome d'honneur Amsterdam 1883". Het betreft een onderscheiding die aan het bier was uitgereikt tijdens de Internationale Koloniale en Uitvoer-tentoonstelling die in 1883 in Amsterdam werd gehouden. Een wereldtentoonstelling op een groot terrein - groter dan het huidige Museumplein - achter het Rijksmuseum. Zes maanden lang trok deze tentoonstelling honderduizenden bezoekers. Ze kwamen kijken naar de Sigarenkiosk, de camera obscura, de Japansche, Turksche en Chineesche bazars, gingen ruiken in de Eau de Cologne kiosk, bewonderden de paviljoens van Uruguay, Zweden, Spanje, Algerije, Engeland, Haïti ..... Er was een Champagnebar, kiosken voor de zendingszaak en met Goedkoope kunstledematen, een Machine-fabriek voor Suiker-industrie .... Ook De Kampong (met inlanders) was gebouwd tegen de zijkant van het gebouw der Nederlandsche Koloniën en er waren Surinaamsche inboorlingen.
In 1983 schreef Ileen Montijn over deze wereldtentoonstelling een leuk boekje: Kermis van Koophandel.

Inrichting van de Tunische Bazar leverde problemen op. De tentoonstelling was al geopend (1 mei) toen Het Nieuws van den Dag op 9 mei meldde dat het stoomschip Prinses Wilhelmina producten aanvoerde die "door het Tuneesische gouvernement" voor de tentoonstelling waren bestemd. Het paviljoen is dan nog niet helemaal klaar. Ruim anderhalve maand later meldde dezelfde krant (30 juni) dat de opening van het paviljoen van Tunis "waarnaar velen met zooveel belangstelling uitzien" pas medio juli zal plaatsvinden; men wachtte nog op twee kisten vol tentoonstellingsartikelen. Toch was het paviljoen wel te bezichtigen, misschien alleen voor journalisten. Want in de krant van 20 juni wijdde een anonymus bijna twee kolommen aan "Tunis op de tentoonstelling".

Het houten gebouw met twee toren en een glazen koepeldak was een verkleinde versie van een paleis in Tunis. Via de ingang van gedrapeerde tapijten kwam de bezoeker in een oriëntaals aandoende tentoonstellingsruimte met 'moorse' bogen op zuilen. Er was aandacht voor het verleden én de toekomst. Zo waren er tweehonderd objecten uit het museum van Carthago, maar ook eigentijdse nijverheid geordend door de bisschop van Tunis: wapens, kleden, prachtige zadels met fluweel en borduurwerk, geweven stoffen van zijde, wol en katoen, houten kasten ingelegd met paarlemoer en ivoor, schoorsteenmantels van marmer uit de Schemtou (Chemtou) groeve (kosten: ƒ700 tot ƒ1000), waar ook de Romeinen hun marmer haalden voor hun bouwwerken in Rome!
Ook aandacht voor de 'nieuwe' landbouw van katoen en thee. Nog veel meer: reukwerken, olijfolie, muziekinstru-menten, "photographiën" en aquarellen van het land ....
"Hun geëmailleerd vaatwerk, hunne faience-paneelen, hunne zilveren schotels en kandelaars leveren verder, met zoovele andere voorwerpen, het bewijs dat zij [Tunesiërs] zich van voorwerpen weten te omringen, die hun kunstzin voeden". Enthousiast was deze schrijvende anonymus in de krant van juni 1883 over de bijdrage van Tunis aan de tentoonstelling.

Vrijwel niets bleef bewaard van deze wereldtentoonstelling en ook weinig van dit paviljoen. Behalve dit tegeltableau ("faience-paneelen"), nu zien op de tentoonstelling Handelswaar & Souvernirs in Leiden. Zeven bij veertien (dus totaal 98) tegels beelden een vaas uit staand onder een boogje rustend op twee zuiltjes. De vaas is 'vol' bloem- en bladmotieven, vogels en zelfs visjes zijn afgebeeld. De tekst bovenin geeft aan dat dit tegeltableau in Tunis werd gemaakt speciaal voor tentoonstelling in Amsterdam (laatste woord linksboven).

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer informatie over de tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs in Leiden.

Verder op ons web-log over deze tentoonstelling: acte-tas met gouddraad - bijzonder waterbekken

Prachtige website van de Koninklijke Bibliotheek om historische kranten te lezen.

2011-07-19T09:00:00.002+02:00

WIJZE SANCHO PANZA

Als gouverneur werd Sancho Panza geprezen als tweede Salomo. In zijn functie als rechter moest hij oordelen in een conflict tussen twee oude mannen; een van de twee liep met een rietstengel-wandelstok. De grijsaard zonder staf vertelde dat hij de ander enige tijd geleden geld had geleend. "Nu wil ik m'n geld terug en zegt de schuldenaar dat hij het geleende geld al terugbetaald heeft. Maar dat is helemaal niet waar! "Ik zou willen dat Uwe Genade hem de eed afnam, en als hij dan zweert dat hij ze heeft teruggegeven, scheld ik ze hem, hier, voor Gods aangezicht kwijt".
Sancho Panza - hier dus aangesproken met Uwe Genade; hij was immers de gouverneur en rechter - vroeg de grijsaard de eed af te leggen. En ja hoor, dat wilde hij wel. "Ach", zo sprak de schuldenaar tegen de geldlener, "hou even mijn wandelstok vast, dan zweer ik dat ik het geleende geld al terugbetaald heb". Zo gebeurde en de schuldenaar nam na afloop zijn wandelstok weer terug.
Nu kwam Sancho Panza in actie, nam de wandelstok, gaf die aan de eiser en zei: "Ga met God, want nu bent u betaald." Is die stomme rietstengelstok dan zoveel geld waard? "Ja," zei de gouverneur, "en zo niet, dan ben ik de grootste ezel van de wereld". Hij liet de rietstengel openmaken en tot verbazing van alle aanwezigen zit het geleende geld verborgen in die wandelstok!

Schrijver Cervantes heeft dit bijzondere verhaal geleend van de heilige Nicolaas, die volgens de legende en dit middeleeuwse glasraam betrokken was in een soortgelijke wonderlijke zaak!
Het gouverneurschap werd Sancho uiteindelijk té veel. Hij realiseerde zich dat in zijn hand beter een sikkel past dan een gouverneursstaf. Hij zocht zijn heil bij Grauwtje.

Hij omhelste het dier, gaf het een vredeskus op het voorhoofd en zei met tranen in zijn ogen: "zolang ik genoegen nam met jou en niets aan mijn hoofd had dan de zorg om jouw tuig te herstellen en jouw kleine lijf te voeden, waren mijn uren, dagen en jaren gelukkig; maar sinds ik je heb verlaten en de torens van de eerzucht en hoogmoed heb beklommen, hebben duizend beproevingen, duizend zorgen en vierduizend muizenissen hun intrede gedaan in mijn ziel".
Hij zadelde zijn Grauwtje, klom op hem, verliet zijn eiland en beëindigde zó zijn gouverneurschap.
Schitterende scène!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer Don Quijote & Sancho Panza, klik hier.

Voor een prachtige Nederlandse vertaling van Don Quijote van La Mancha, klik hier.

2011-07-18T10:08:00.002+02:00

PIRAMIDE

Behalve enkele rustende suppoosten was er niemand. Niet zo verwonderlijk want de ingang tot de antieke necropolis (begraafplaats) Isola sacra van Rome's havenstad Ostia leek wel verborgen; geen bord, geen wegwijzer, helemaal geen enkele aanwijzing. Wij hadden genoeg doorzettingsvermogen om na veel moeite de ingang te vinden; en zo bleven wij dan ook de enige bezoekers van deze Romeinse begraafplaats.

Maar wij wáren er en zagen hoe de inwoners van Ostia destijds hun eigen plek na de dood vorm gaven. We keken op een klein piramidetje, gebouwd van bakstenen en dat reikte tot heuphoogte. De inscriptie meldde dat hier de asurn werd bijgezet van de 37-jarige Caius Annaeus Atticus. Hij kwam oorspronkelijk uit Aquitanië (Frankrijk) en verdiende zijn brood ongetwijfeld in Rome's wereldhaven. Zou de inspiratie voor dit monumentje linea recta uit Egypte komen? De Romeinen waren gek op Egyptische zaken. Dus wellicht werd Atticus tijdens een van zijn reizen gegrepen door de gigantische piramides in Egypte zelf of ......

hij was in Rome geweest en zag daar misschien het met marmeren platen bedekte piramide-graf van een andere Caius of Gaius, nl. Cestius. Deze Romein had zijn ruim 36 meter hoge grafpiramide laten bouwen na zijn dood in 330 dagen (ca. 15 vC).

Hoe dan ook, op de Romeinse necropolis van Ostia waanden we ons even als reus in Egypte en keken we OP de piramide!

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Meer piramiden: de échte piramiden van Egypte - de bijzondere piramide van Nederland - de marmer piramide in Rome.

Meer Ostia op ons web-log.

2011-07-15T09:03:00.001+02:00

DON QUIJOTE ACHTERNA

Tijdens zijn derde en laatste tocht bracht Don Quijote een bezoek aan de Montesinos-grot. In de grot, waarschijnlijk een oude gang van een Romeinse kopermijn, liet hij zich door middel van een touw naar beneden zakken en kreeg daar prachtige hallucinaties die, hoewel hij maar twee uur in het duister gungelde, wel drie dagen duurden.
Uiteraard wilden ook wij die grot zien. Tussen rozemarijn en steeneiken was de toegang snel gevonden.

Van de kraaien en de vleermuizen die in Quijote's tijd uit het gat wegvlogen, leek (gelukkig) geen spoor meer te vinden. Voor de enkele bezoeker was zelfs de afdaling vergemakkelijkt: een paar gemetseld treden en een door een zonnepaneel gevoede verlichting. De lampen beïnvloedden gelukkig de duisternis binnen amper. Een goed verlichte grot heeft immers geen spanning meer: illusie en fantasie verdwijnen.Terwijl juist hier Don Quijote droomde van de grijsaard Montesinos, van gepekelde ridderharten en treurende jonkvrouwen, van de betoverde Dulcinea en vele andere wonderlijke zaken.

Wij de trap af. Donker. Vaag gepiep in de diepe duisternis van de grot zorgde er wel voor wij buiten verder mijmerden.

© conens & van wiechen www.OudWeb.nl

Voor een prachtige Nederlandse vertaling van Don Quijote van La Mancha, klik hier.

Meer Don Quijote & Sancho Panza, klik hier.

2011-07-14T09:15:00.000+02:00